I. R. Dkhar
La dei ka por ba ïa ka kyrteng jong ka Jylla jong ngi, kaba la ai kyrteng ‘Meghalaya’ la dei ban pynkylla noh sha ka kyrteng kaba don ka jingmut bad kaba don tynrai namar ïa kane ka Jylla la shong la sah bad la long trai da lai tylli ki jaitbynriew naduh kulong kumah. Kine ki jaitbynriew ki dei ki Khasi, ki Synteng ne ki Pnar bad ki Garo. Kumba ngi tip, ïa ka kyrteng ‘Meghalaya’ la ai da uwei u ‘khar Bengali na West Bengal ha ka por ba ka Indira Gandhi, ka Prime Minister ba mynshwa, ka la pynbna Jylla ha ka 21 tarik u January, 1972 ha madan Kyrkit Laban. La pynsyriem ïa kane ka rilum kaba ju tap barabor da ki lyoh bad u ai da ka kyrteng ‘Meghalaya’. Ki Nongïalam kiba la ïaleh ïa ka Hill State hapoh ka lama All Party Hills Leaders Conference (APHLC), ki la shim ïa kane ka kyrteng da ka jingkmen ha katei ka por. Bad kane ka kyrteng ‘Meghalaya’ ka la shu sah-sah haduh mynta. Mynta la dap 54 snem ba ka Meghalaya ka la ioh Jylla bapura bad ngi sngew ban ai jingmut ïa ki Nongïalam, ki party bapher bapher, ki ‘riewrangbah, ki ‘riewshemphang jong kane ka Jylla baieid jong ngi ban pyrkhat ban pynkylla noh ïa ka kyrteng kaba ïahap, kaba don jingmut bad kaba don ka tynrai ba ka dei ka jaka bashong basah da ki trai muluk trai jaka da ki jaitbynriew kumba la ong haneng.
Ka kyrteng kaba nga kwah ban ai jingmut kan long ‘Khasi & Garo State’. Khasi Hills bad Jaiñtia Hills kan long kawei bad Garo kan long kawei pat da kaba pynbynta arbynta ïa kane ka Jylla.Ka jingmut ka long ba ki Khasi bad Jaiñtia ki don kawei ka riti dustur bad ka ktien ka thylliej kaba lah ban ïasngewthuhlang bad Garo pat ka don la ka jong ka riti dustur bad la ka jong ka ktien ka thylliej ka bym lah ban kren bad ïasngewthuhlang. Kumta kane ka jingai kyrteng kan long thik kumba long ka kyrteng Jylla Jammu & Kashmir.
Ha kaba ïadei bad kane ka mat, nga kwah ban pynkynmaw ba la don teng kiba la ai jingmut la kham katto katne por, ba la don ka juh ka jingsngew ba ïa ka kyrteng ‘Meghalaya’ kaba dei ka ri jong ki Khasi, Jaiñtia bad Garo, la sngewdei ban pynkylla noh. Namar ïa ka kyrteng Meghalaya la ai da u dkhar. Kane ka jingpynkylla ka don la ka nongrim bad ka jingshisha kumba bun ki Jylla hapoh ri India jong ngi ki la dep pynkylla noh ïa ki kyrteng jong ki Jylla jong ki. Kum ka nuksa, ngi shem ba ïa ka Jylla Kerala la pynkylla noh sha ka Keralam. Ïa ka Jylla Orissa la pynkylla noh sha ka Odisha ha ka snem 2011. Ïa ka Uttaranchal la pynkylla sha ka Uttarakhand ha ka snem 2007. ïa ka Madras State la pynkylla sha ka Tamil Nadu ha ka snem 1969, ïa ka Mysore State sha ka Karnataka ha ka snem 1983, na ka Bombay State sha ka Maharashtra ha ka snem 1960. Khlem pep kine ki kyrteng ba kine ki Jylla ki ai, ka don ka jingïadei bad ka nongrim jong ka jaitbynriew bad ka Jylla kaba ki shong ki sah. Nangta, kumba ngi tip ruh ïa ka Nongbah West Bengal kaba la ai nyngkong Calcutta sha pynkylla da ka Sorkar sha ka Kolkata.
Ban pynskhem ïa kane, kumba ngi tip, ka Sorkar Meghalaya mynta ka la rai ban pyndonkam ïa ka ktien Khasi bad Garo kum ki ktien sorkar ne official language ban pyndonkam hapoh ka Jylla. Bad lehse, sa tang khyndiat por, da ka jingïaleh jong ka Khasi Authors Society (KAS) ryngkat bad ki nongmihkhmat ryngkat bad ka Sorkar, kan sa ioh ïa ka jingithuh da ka Sorkar India ïa ka ktien Khasi ha ka 8th Schedule jong ka riti synshar jong ka ri India. Ngi khmih lynti ïa kata bad ngi ai ruh ka jingkhublei bad jingkitbok ïa ka Sorkar bad ki nongmihkhmat jong ka ban pynlong kam ïa ka kane ka jingdawa khnang ba ka Jylla kan lah pyndonkam la ka jong ka ktien ha bun ki liang.Bad ha kajuh ka por ka ïahap ruh ban pynkylla noh ïa ka kyrteng jong ka Jylla na ka Meghalaya sha katei ka kyrteng kumba la ai jingmut haneng. La kyrpad ïa kiwei ruh ki Nongmihkhmat, ‘riewshemphang, ki dkhot jong ki party bapher bapher, ki Seng Bhalang bad kiwei kiwei ba kin ïatylli lang ban pynpaw lem kumno ki sngew halor kane ka jingai-jingmut khnang ba ka Sorkar kan leh ïa kaba donkam.
