Raphael Warjri
Kawei pat ka kam radbah ba palat liam ha ka longbriew manbriew ki paidbynriew Khasi, dei ka ba pynkhie im ïa ka riti niam ka Raij Mawbuh ha Lum Sohpetbneng.La sdang ban kyrsiew ïa kane ka riti ba la jan pynduh pyndam ka sorkar Bilat, dang ha u snem 1982 da u Rev Sylvanus Sngi Lyngdoh, ba la pynlong ïa ka kiewlynti riewblei (pilgrimage) sha kliar Lum Sohpetbneng. La pynlong ïa kane ka kam barabor, khlem pud hadien kata haduh ba ka la kyrsiew ïa ki paidbynriew Hynñiewtrep Hynñiewskum salonsar.
Ha ka jingshisha ka saiñpyrkhat halor u Sohpetbneng ka la kyrsoi ha dohnud jong u Rev Sylvanus Sngi Lyngdoh naduh dang khynnah, shwa ban pdiang ïa ka balang Khristan Katholik. Kane ka saiñpyrkhat ka la thylleng ynda u la khie samla hadien ba u la leit pule pyntbit saiñblei (spirituality) saiñniam (theology) kum u riewniam ka Balang Khristan Katholik. Wat la ka mynsiem jong u samla Sylvanus Sngi Lyngdoh ka byrshem ha ka niam Khristan Katholik, hynrei ka dohnud ka myllung ïa ka khanatang ki Hynñiewtrep Hynñiewskum ba hiar pateng na ka jingkiengksiar u lum Sohpetbneng. Tat haduh ynda la dep pule pyntbit kum u riewniam ba u la trei kam balang ha ka kyrdan lyngdoh sohblei. Lehse na ka daw ba u Rev Sylvanus Sngi Lyngdoh u la ngam jylliew ha ka saiñpyrkhat jong ka saiñblei saiñniam, ba la pynlong ïa kata ka kiewlynti riewblei sha kliar Lum Sohpetbneng. Kane ka mynsiem shitrhem ka la kyrsoi haduh ba la sdang ban tei da ka shlem mane blei Khristan Katholik, kat haduh ba la khohñioh ki paidbynriew Khasi ha ka imlang sahlang, khamtam kito ki ba ym dei na kajuh ka kynhun balang. Hynrei ka jingpyrshah ba tyngeh ka dei na ki paidbah ki ba dang dei na ka niam tynrai Khasi. Kane ka jingjia ka la dkhat syndon ïa u saibteng jong ka kiewlynti riewblei sha kliar Lum Sohpetbneng, hynrei ka jingïasyllok ka dang bteng bad ki riewtbit ïa ka riti dustur Khasi ki ba ka kynian jingtip ka long kaba ïar.
Napdeng kita ki riewtbit rangbah ka jaitbynriew, dei u Bah Sumar Sing Sawian u ba la kit ïa ka lyngkor ban thwet shuh shuh ïa kata ka riti tynrai ka Raij Mawbuh, ba la prat lynti (pioneered) da u Rev Sylvanus Sngi Lyngdoh. Ha kaba sdang ba ka jaka ha u Lum Sohpetbneng ka dang dei ka nongkynti jong ka Raij Mawbuh, kumta ka la shim por ban pynbeit bad pynbiang ïa ka jingdonkam ha Lum Sohpetbneng. Katba u Bah Sumar Sing Sawian u dang thwet ha ryngkat kaba ïa syllok bad ka Seng Khasi, ka la shimpor sa kumba shiphew snem ban tohkit ha kaba pyrshang ban aiti noh sha ka Seng Khasi na ka bynta ban pynkhie im biang ïa ka jingleh niam kaba khuid ba suba khlem da khleh bad kano kano ka bynta kaba ym dei tynrai Khasi.
Khnang ba ka kam kan ym sakma, u Rangbah Sumar Sing Sawian u la shimti ha lade ban kynjoh ktien na ka Seng Khasi Seng Kmie ban sdang pynbeit ryntih ïa kata ka kam kaba dei ïa ka thymmei jong ka longbriew manbriew jong ki paidbynriew Khasi salonsar. Kumta ia kane ka kiewlynti riewblei la ksan rngiew da ki riewniam jong ka Seng Khasi ha ryngkat u Bah Sumar Sing Sawian ban lait na ka byrsieh bad biah phongrai da kiwei kiwei ki snap kiba ym dei ki tynrai jong ki paidbynriew Khasi. Kane ka la shim por katto katne ha ka ban tih bniah ïa ka tynrai bad ban pynkhreh da ka riti niam bathymmai kaba dei thik tang na ka rympei Khasi, khlem da shahlam (influence) ne mushlia (interfere) da kiwei kiwei ki snap na shabar ka lyngwiar Khasi. Kumta hadien khatphra snem ba la prat lynti u Rev Sylvanus Sngi Lyngdoh ban kyrsiew ïa ka deiriti shaphang u Sohpetbneng, la bteng thymmai da ka Kiew Ehrngiew banyngkong eh ha ka sngi U Blei banyngkong jong u bnai Rymphang, snem 2000. Naduh ka snem 1841 ter ter ba la shylluit ka ïalap niam ba na shiliang duriaw bad suki suki la wan tyllep ka balang Khristan ha Ri Khasi, ym shym la don ba poi pyrkhat shaphang ka riti lehniam ha Law Nongthroh, ha u Ryngkew Mawbuh bad ha duwan kyntang ha kliar lum Sohpetbneng.
Kaei kaba lehniam ka Raij Mawbuh mynnor ka dei tang ha la ka raij lajong, tangba ka don ka snap kaba dei na ka bynta ka longbriew manbriew salonsar ha shityllup ka pyrthei. Hadien ba ka la kylla long ka lehniam jong ka Seng Khasi mynta ka la nang kham heh kham ïar shuh shuh bad kdup salonsar ïa ka Ri Khasi, na ka bynta ka Bri Hynñiewtrep Hynñiewskum, hynrei kaba pyrkhing pat tang parabangeit ïa ka niam Khasi tynrai. Ka saiñpyrkhat Khasi mynnor kaba khmih satlak pyrthei (world view) ka la kylla long kaba khim tang ha jylli jong ka Ri Khasi ka juk mynta. Ki paidbynriew Khasi kiba la shoh tyndep bad thame ïa ki balang Khristan, ki dang tipkur tipkha, ki dang kheiñkur kheiñkha na ka kmie, ki dang pyrkhat pyrdaiñ Khasi, ki dang kren khana da ka ktien Khasi, ki dang don ka snap tynrai Khasi wat lada ki tynneng katno katno ia ka rongphong jong ka Ri Sepngi na shilliang duriaw. Ha shityllup ka pyrthei ki bynriew kim lah lait na ka ba pyrthuh bud ïa ka juk mynta ba la thaw pyrthei bad pynwandur da ki Ri Sepngi kumba lai ne saw hajar snem mynshwa kaba kylla long ka shaipyrthei mynta (modern civilisation). Kiba kloi ban ngop ha kata ka saiñkylla (reformation) dei ki shynrang namar ba ki shang makia kylleng ka pyrthei mariang bad ki tur ïa ka raieh raidam ban tyngkhuh bad shibyllai ki jaitbynriew bapher bapher. Ñiar eh ba ki kynthei kin shang makia kylleng ka pyrthei mariang ban tur ruma ïa ka raieh raidam, ba kumta ki ïai shongneh ha la rympei ban ri ban dup ïa la ka snap tynrai lajong.
