D H Kharkongor
Ha kaba sdang jong ka taïew kaba dang shu dep nga ngeit skhem ba ka lyiur ka la wan poi, wad lada ka wan poi dier por. Kumta nga la khmih lynti ïa ka taïew kaba ka lyiur kan sdang bad ba u slap un hap, la kumno kumno, man la ka sngi lane man la ka mied. La katta ngampat khmih lynti ïa u lapbah-lapsan, u ban neh bun bun kynta kumba ngam pat khmihlynti hi ruh ïa u slap jem jai, u ban neh bun sngi bun mied. Phewse kam long kumta kumba nga khmih lynti.Ka khlem long hi ruh kumba khmih lynti ka IMD. Ngam sngewphylla pat de wei ba kane ka dei ka snem jong kata ka ‘Super El Nino’. Te to ngin ïa peit thuh sa ïa kane ka taïew kaba mynta naba ngi donkam ïa u slap uba kumba u dei ban hap.
Ka lyiur ka dei kaba kongsan bha ïa ka India. Ha kaba ïadei bad ka India ba kanthut ka rep ka riang (agriculture) lane ka jinglah ban pynmih ïa ka bam, kaba naduh ïa u khunbynriew tad haduh ïa ki jingri jingdup, wei haba thut ka lyiur. Ka jinglongthikna jong ka lyiur ka dei kaba kongsan bha wei haba hap ban dang ïaipyndonkam ïa ka ‘fertilizer’ lane ïa ka dawaisboh. Ka lyiur ka dei kaba kongsan bha wat ïa ngi hi ruh shane wei haba ngim pat lah ban pynbiang hi dalade ïalade ïa ka bam. Ngim dei ruh ban klet ba ngi dei ka jylla kaba ap thap na kiwei khamtam ïa ka bam. Kumne kumba long mynta ka khamsuk pynban ban sngewthuh ïa ki mrad ban ïa ka jinglong ka jong ki saw ki aiom.
Ngi dei ka jylla kaba kyrduh. Ngi da kyrduh pat de ruh ha kiba bun ki liang. La ngi kyrduh pynban ngi leh sahuh ngi leh pahuh nalor kaba ngi sarong biej. Ngi da sarong pat de ruh ïa kiei kiei kiba ngi dei pynban ban sngewlehraiñ. Ngi kjap leh nohei syndon ruh de dalade ïalade, da kiei kiei ki bym phoida. Ngi kwah tip ïa kiei kiei kiba ngim da donkam ban tip katba ngim suitñiew pat de ïa kiei kiei kiba ngi dei ban tip. Namar kata ngi shukor hi dalade ïalade.Kaba kham sngewsih ka long ba ngim sngewthuh lymne ithuh ba ngi (kum ka jaitbynriew) shukor hi dalade ïalade lane ngi tihliew-lep pynban dalade ïalade.Kaba eh shisha shisha wei haba ngi dang sngewtynnad ban ïa pynsepei ïa la ka por kaba kordor da ki jingïataiñia lehnoheihalor kiei kiei kiba ym phoida. ïa ibarit eh ruh ngi ïa kulmar jingmut jingpyrkhat kum kita kiba thmu ban tei ïa uta u mot ‘Babel’. Ngi kloi ban ïasngewpher noh tang namar iei iei ibarit tam eh. Ngi ïapeiñ syndon hi ruh wat ïa ka ‘Ksiar’ tang namar ka ‘rnong’.
Kum ka nuksa ba ngi dang ïaikyntiew skong ïa ki Autonomous District Council (ADC) ki jong ngi, kat ban dang ïaipynneh pynsah kyrpang ïa ki, wat haba ngi la ioh ïa la ka jong ka jylla kaba pura, ha kaba ngi hi ngi dei ki heh paid. Ka jylla lajong kaba ngi don ïa ka kabu ba ngi ki trai jylla ngin synshar laitluid hi dalade ïalade. Kumta wat haba ngi kyrduh ngi hiran pynban ngi hap ban bsa lehnohei sa ïa kine ki ADC ki jong ngi. Ka long thik kumba ngi sarong ba ngi don ïa u ‘hati khrew’, uba ngim banse pat de ban bsa shngiam, wat haba ngi ud ngi nam ba ngi kyrduh. U ‘hati khrew’ uba shu bam shngiam khlem da pynmyntoi eiei ruh em ïa ngi lang baroh. Ngi pynksan ïa ka jingdon ki ADC katba ngi khñium khñiam pat de ïa kita ki ‘Khyrdop khrong kha-jna’ ki jong ki. Nalor jong ki (ADC) nga dang ïaibsa shngiam pat de ruh sa ïa kita ki ‘Syiem’ lem bad ki ‘Myntri’ ki jong ki. Ki ‘Syiem’ kiba khlem ka ‘Ing Syiem’ (Royal Palace), ka ‘Khet Syiem’ lem bad ka ‘Pansngiat Syiem’. Ki ‘Syiem’ bad ki ‘Myntri’, kiba shisien peit, kim ïapher eiei ruh em na nga nga phi.
Hana ngi donkam ba ngin pynneh pynsah ïa la ka jong ka ‘lariti’ (culture) katba ngi dang ïaipynbud pat de ïa ka jong kiwei, kata, naduh ïa ka ka ‘rwai’ ka siaw’, ka ‘shad’, ka ‘bam’ bad ka ‘riam’. Kaba katno tam ïa ka ‘lariti’ ka jong uta u ‘dkhar’ uba ngi sin u ‘nongweishisngi’ lane u ‘myndershisngi’, ïa uba ngi da isih pat de ruh khlem nongrim. Kum ka nuksa ba ngi ïap ngiah eh ïa ‘Shad Hindi’, ngi sngewtynnad eh ïa ki ‘Jingrwai Hindi’ bad ngi da bang eh ïa u ‘Singara’ (Samosa), ïa u ‘Puri-Sabji’ bad ïa u ‘Alu-Muri’. Ym tang kumta hynrei ngi da ïaleh shitom hi ruh ban ïakren ïakhana bad u da ka ‘Hindi’. Kumta, la u pyrshang ban kren ïangi da ka ‘Khasi’ ngi pat de ngi jubab ïa u da ka ‘Hindi’. La ha kano kano ka lat ka sngewbha ne ka khawai la eh ban ioh ïa ka ‘bam tynrai’.
Ngi ïa dawa sa ïa kata ka ILP katba ngim lah pat de ban im khlem ki mar bam lem bad ki mar ba kongsan tam eh ki jong u. Ngi khuslai ioh un wan tyllep ïa ngi katba ngi khroh pat de ïa u ba un wan ïarap hiar bad rung sha ki par dewiong ba be-aiñ ki jong ngi bad ba un ïarap sei syndon ruh shabar ïa u dewiong uba la khlong be-aiñ. Ngi khroh ruh ïa u ba un hikai lem ïa ngi ban sain ‘coke’ na u dewiong. Ym tang kumta hynrei ngi da aiwai ïing aiwai dukan pat de ruh ha uwei ba u lah ban siew ïa ngi ïa ka dor kaba ngi am. Ngi da ai kamai jam ne khotbylla ruh ïa u wei ba u kham tip, khamtbit, khamtista bad kham minot thop ban ïa ki jong ngi.
Ngiud nginam ïa ka jingkiewdor ki mar ki mata, kaba namar ka jingshongrem than eh ka kit ka bah kaba da ki ‘Truck’, katba ngi pyrshah pat de ïa ka ‘Railway’. Ngiud nginam ïa ka jingdheng kali, kaba namar ka jingkhim than eh ki surok, katba ngithied bujli pat de da ki kali kiba kham heh lane khamïar. Nalor kata ngi da pynlong syndon ïa ki surok shnong kum ki sem kali. Ngiud nginam ïa kane ka jingkhapngiah than eh jong kane ka Sor Shillong katba ngi dang ïaithied pat de, wat sha khap Sor ne sha khampajih, ïa ki jaka kiba tang hapoh ka 3000 sq feet, kiba ka surok shnong kam palat ïa ka 10 phut.
Tang halor kine kiei kiei shwa ruh ba khamsuk ban sngewthuh ïa u Mrad ban ïa ngi u khunbynriew.
