Sha Lyndet Jong ka Roi ka Par

Na u Tyloo Haba kren ïa ka phang jong ” Ka Roi ka Par” barabor ka jingmut jingpyrkhat jong u briew ka thew sha ka bynta kaba ïadei bad ka jingïoh myntoi ha ka liang...

Na u Tyloo

Haba kren ïa ka phang jong ” Ka Roi ka Par” barabor ka jingmut jingpyrkhat jong u briew ka thew sha ka bynta kaba ïadei bad ka jingïoh myntoi ha ka liang ka ïoh ka kot, ka kam ka jam, ka jingbun ki surok, ki jaka sumar, ki skul bad kiwei kiwei de. Hooid, kine kiei kiei kiba lah kdew haneng ki don la ka bynta ban noh la u synñiang –  ha ka bynta ban ïarap ban kyntiew ïa ka ri. Hynrei ban ïohi kyndiang ïa ka dur jong kata ka “Ka Roi Ka Par” kam da shong eh tang ha kine ki bynta kiba lah kdew haneng. Ki riewstad kum Amartya Sen – haba kren shaphang ka roi ka par – u kren ïa ka jingmut jong ka kaba thew ym tang ha ka ïoh ka kot ne ka ïoh kam ïoh jam hynrei ka roi ka par ha kaba ïadei bad u briew / briew. Ha kaba ka jingmut la pynshong nongrim ha kata ka rukom ban pynkup bad pynkhlaiñbor shuh shuh ïa u briew / ka briew ban ïoh ïa ka jinglaitluid bad ban don ka iktiar ban pyni ïa ki nia ha ka saiñ hima, ha ka imlang-sahlang ruh kumjuh.Ym tang katta, ban ïoh salonsar ruh ïa ki lad ki kabu ban trei ban ktah, ïoh bynta mar katjuh ha ka imlang sahlang naduh ka koit ka khiah, ka bam ka dih, ka pule ka dangle. Bad kumba la kdew haneng, ka phangpdeng jong kine kiei kiba u Amartya Sen u kren – ka jingdon jong ka ” Jinglaitluid” ha man la u briew ka pynskhem shuh shuh ïa kata ka jingmut jong ka roi ka par kaba buh ïa u briew hapdeng.

Hapdeng kine ki jingïatai bad ki jingpynleit jingmut ban ïoh ïa kata ka roi ka par, teng-teng u briew u khlem kyrtiangdien ban ïitkhmih bha, ïoh ba lehse don ki jing-ktah kiba kane ka roi ka par ka wanrah lang bad ka. Bad hangne haba ngi kren ïa ka jingktah- ngi thew ïa ka bynta kaba ïadei bad ka jingktah kiba synranlang bad ka roi ka par la ka dei kaba ba bha ne ka basniew.Ym lah len ba ka ri ka donkam ïa ka roi ka par-khnang ba kan kiew ha baroh ki liang. Hynrei pynban ka jingbym kitkhia bad ka jingbym da ïit bniah kaba janai. Ka roi ka par ka kylla long pynban u sohpdung ïa ka mariang. Kane ka roi ka par kaba paidlang u ïa kren bad pyrto ba kan long ka jingkyrkhu, phewse ka long kum u shiah u bathar ïa ki paidbah. Ka ktah ym tang ïa ka mariang, hynrei ïa ka pliang ja jong u nongrep u kup-shilliang u sem-shilliang.

Kumba shu pynkynmaw hangne, ha ki khyndiat taiew kiba lah dep, ngi ïohi lyng ba ki kor khih (videos) ïa ka jingud jingnam jong ki paidbah nongshong shnong jong ki bynta jong ka Elaka Darrang. Ka daw ka long ba ki brikwai britympew kiba don ha ranablum, ki la shah pynjulor na ka daw jong ka jingpyntuid bad pyntwa khyndew klumar jong ka kompeni National Highways & Infrastructure Development Corporation Limited (NHIDCL) kaba shna ïa u surok na rum pomshutia shaduh shajan jynkieng Dawki, ïa kaba la bei tyngka da ka Japan International Cooperation Agency (JICA).

Kane ka jingshah pynjulor kam dei eh tang ïa ka bri kwai bri tympew, hynrei ka dei palat ban ïa kata. Kine ki jaka kiba don ha ki ranab lum ki dei kiba lah ïoh pateng naduh u barim bajah- bad ka khyndew ka shyiap hi ka long ka nishan kaba pynskhem ïa ka snap (identity) jong ngi kum ki rilum. Ban bynrap shuh-shuh, haba ka kompeni ka pyntuid khyndew ha kine jaka kiba don ki ranab lum kiba don sha ka bynta kaba shapoh jong ka surok, ki khlem da pyntip ne ai jingtip sha ki trai bri trai khyndew. Ym tang katta, kine ki traibri traikhyndew ki ud-ki nam sha ka-it ka-hima jong u syiem Khyriem, namar wat hapdengb a ki jingthung jingtep jong ki ki shah pynjulor, hynrei ki khlem ioh bai lutksan na ka bynta kine ki jingshah pynjulor.

Haba la wanrah ïa kane ka project, la mutdur ban kan pynsuk ka leit ka wan bad kumjuh ruh ban kyntiew ïa ka kam jngohkai pyrthei ha ki bynta khappud bad ka Bangladesh khnang ban kyntiew ïa ka ioh ka kot jong ki nongshongshnong jong kine ki raid ki elaka. Phewse, ki long pynban ki sohkyrdot kiba ktah ïa ki nongrep bri, kumjuh ruh ïa ki briew kiba trei ha ki kam jngohkai pyrthei, ha kaba kine ki jingtrei ki long kum ka pliang ja jong ki nongshongshnong. Haba ngi kdew ïa kine, kam thew ba ki nongshongshnong ki pyrshah ïa ka roi ka par. Ki raid ki elaka ki shnong ki thaw, ki donkam ïa ka roi ka par ban ïa ïaid ryngkat bad ki kylla jong ka pyrthei. Hynrei tang ban kynjoh sha u mawmer ban poi  ha ka rynsan ban ïaryngkat kiwei pat ki ri kiba lahroi lahpar, kam mut pat ba ka mariang, ki bri ki khyndew, ki um ki wah kin long tang kum ki kynja jingïalehkai khunlung kiba lah ban ïapein.

Kine ki jingktah kiba mih na ka daw jong ka jingtih surok kam kut eh tang ha ka jingshah pynjulor ki bri ki khyndew. Hynrei kaba ma shuh shuh ka long, na ka jingbym shngain kiba leit bri, kiba ïaid baïeng na ki bynta ba sharum kiba don sha jan ka wah Umngot. Teng-teng ki don ki khep ba ki maw kiba heh ki tyllun sha ki bynta ba sharum, ki don ruh ki bynta, ba ha ka por ba slap, kine ki maw bad ki shyiap ki shah rong ha ka umsaw jong ki wahduid kiba pynjulor ym tang ïa ki jingthung jingtep, hynrei wat ïa ki sem jingri bad ki jingri-jingdup kiba ki nongshong shnong na shnong pdeng, kiba ki ri ha ki bynta ba sharum jong ranab lum, kaba ki khot Shilliang Wah. Ym tang katta, ki don ki bynta ha kine ki ranablum,ha kaba ki don ki ‘law kyntang jong ki kur kiba dei napoh ka elaka Darrang. ïa kine ki ‘law kyntang, ym ju bit ban pynjot, pynjulor ne leh thurmur, katkum ka jingngeit tynrai. Bad ïa kine la sumar-sukher da ki kur kiba dang bat ïa ka Niam Tre Niam Khasi.Hynrei, haduh mynta, ha kine ki bynta kiba don ki law kyntang, ka jingtih surok kam pat poi. Bad ynda ka lah poi, lada ka kompeni ka leh klumar khlem da phikir bha, kumba jia ha ki bynta ba lah dep, kine ki ‘law kyntang ïa kiba la sumar da ki spah snem, ki lah ban shah pynjulor noh tang ha ka shikhyllipmat ha ka kyrteng jong kata “ka roi ka par”.

Ka long kaba suk ban pyrta ha ki jaka paidbah ba kum ka imlang sahlang ngidonkam ïa ka roi ka par. Hynrei, ynda lah poi ka bynta  ban shim ïaka sienjam haba pyntrei ïa kata ka roi ka par-phewse, kata ka roi ka par ka long pynban ka jingeh ïaka u rit u ria, ka jingjot ïaka mariang bad ki lum-ki wah. Kum ban shu kyrtiang dien khyndiat, u Amartya Sen u pynskhem da kaba ong ba  ka roi ka par ka dei ban long kaba u briew u dei ban don hapdeng jongka, ba ym dei ban peit tang ïa ki jingioh myntoi haka liang ka ïoh ka kot. Hynrei mynta, ka la hdei ka kynti ban ïitkhmih, ba ym dei shuh ban buh tang ïa u briewkum u ‘pdeng’ kata ka roi ka par, hynrei wat ïa ka ‘mariang’ ruh de. Lah ban ongba, ym dei  ka mariang ba shañiah ha u briew, hynrei dei u briew keiñ u ba shañiah tylli-tyllan ha ka mariang.

Kum ban shu ong,ba man la u snem ha ka 5 Jylliew, ka pyrthei baroh kawei ka rakhe ïa ka sngi ban “ïada ïa ka Mariang”. Bad ha kum kane ka sngi ki don shibun ki jingthoh ne kita ki jingpyrta ba ngi donkam ban ïada ïaka mariang. Ka long kaei kaei kaba thamula ban shu pyrkhat ba ka mariang ka donkam ïa kata ka jingïada jong ngi. Ka mariang kaba lah don da ki million snem, kam pat ju ud ne kyang ba ka donkam jingïada na u bynriew .Hynrei lada ngam jylliew sha tyllong jong kine kiei-kiei, ym dei ka mariang kaba donkam ïa ki jingïada jong ngi. Dei ma ngi keiñ, kum ki khunbynriew kiba donkam ïa ki jingïada na ngi hi. Ha ka kyrteng jong kata ka roi ka par, ka mariang ka shah pynjulor, hato mano ban duh nong, ka jubab kaba shai kan kdewba dei u khunbynriew u ban duhnong. Ka saiñ pyrkhat u Khasi-Pnar kaba u don ban sumar bad phikir ïaki ‘law kyntang kam dei eh ba ka mariang ka donkam ïa ka jingïada jong ngi, hynrei dei ma ngi kiba donkam ïaka jingïada nalade, namar dei ka ma-riang kaba pyndap pynbiang ïa ki jingdonkam ki jongngi. Hynrei, u briew kum uta u mrad u ba khamstad bad don ka bor sngewthuh bad ka buitsianti kaba tam ban ïakiwei ki mrad, ha ka jaka ban shim sha lade kata ka jingkitkhlieh ba ngi donkam ban ïada ïalade nalade, ngi kynnoh pynban ba ka mariang ka donkam ïaka jingïadajong ngi.

Kumban shu shim kyllum lang ïa kine baroh, u dak jingkylli bamih u long ” ka roi ka par ïano ?”. Bad lada kata ka roi ka par ka wan ban pynsuk ïa ki paidbah, mano ban ai ïaka jubab sha ki paidbah kiba lah mad ïa kine ki sohsat bad kaei ka jubabhalor ka jingshah pynjulor ka mariang bad ki jingthung jingtep. Kumban shu pynkynmaw, kine ki jingkylli kiba mih, kamdei eh ba ki paidbah ki pyrshah ïa kata ka roi ka par, hynrei kata ka roi ka par pat ka dei ban ïaid ryngkat ka jingkuburk aba ki paidbah ki ai.Kine ki jingkubur ki wan lyngba ka jingïasyllok bad sngap ïa ka sur kaba u rit-u- ria u ud u nam, namar dei kine kiba lah im bad la heh lah san ha pneh ka ma -riang. Ka roi ka par kaba shongñia, ka dei kaei-kaei kaba pynkupbor ïa u rit-u-ria ban pynsngew ïa ki jingeh bad kumjuh ruh kaba ailad ïaki ban long salonsar ha ka miej ban ïa kren  ïa kata ka roi ka par kaba lah mang na ka bynta jong ki, ym kaba shu pyntian jubor khlem da kynjoh ktien bad khlem da sngap sani ïa ka sur jong ki.