ïoh ba ngi tih liewlep dalade ïalade

D H Kharkongor Ki wah kim pat heh bad kim pat byrthen tyngeh bad ki thwei ki jong ki ruh kim pat jylliew, wat haba u ‘Jylliew’ une u lahkut. Kane ka Lyiur kaba da...

D H Kharkongor

Ki wah kim pat heh bad kim pat byrthen tyngeh bad ki thwei ki jong ki ruh kim pat jylliew, wat haba u ‘Jylliew’ une u lahkut. Kane ka Lyiur kaba da phylla shisha shisha wei ba haduh mynta mynne nga dang ioh ïa ka kabu ksiar ba ngan mih laitluid na la ïingkhlem ka shatri, kaba nga mlien ban kletnoh lane pynjahnoh, ynda haba u slap u la rang. Ka shatri kaba nga wit ban rah ha kti, ynda haba la rang u slap. Haduh mynta ngam pat donkam ïa ka shatri wei haba u slap um pat hap man la ka sngi bad hap ruh da ki bun bun kynta. Ngam pat mad hi ruh ïa u slap uba kat ban pulom noh ïa ka trei ka ktah lane ïa ka leit ka wan. Lehse ha u ‘Naitung’ ngan sa donkam ïa ka, kata, lada un dei shisha uta u ‘Naitung’ uba kat ban ïew ne lam sma sngem ki jait ki nep kiba jhieh, kiba ym ioh lad ban ‘sei thad pynrkhiang’. U ‘Naitung’ uba kat ban ‘ïewtung’ ki bapli ki mrad ki mreng kiba rit, kiba la ngat ha ka jingiap jyllop.

Hynrei ngam artatien ïa ka jingbteng jong ka jingpynjulor jong ka meimariang, ha une u ‘Naitung’, kata, wat lada un nym dei u Naitung uba kat ban ïewtung ki jain ki nep kiba sngem, kiba ym ioh lad ban sei thad pynrkhiang lane kat ban ‘ïew-tung’ lane sma pyut ki mard kiba la ngat ha ka jingiap jyllop. Ngam artatien wei haba ngi u khunbynriew ngi la mushlia bad ngi la pynjulor shaba palat liam ïa baroh kiei kiei kiba U Blei u lah buhbeit buh ryntih.Ngan nym sngewphylla wei haba ngi la pynduh pyndam noh ïa ki khlaw ki btap, kata da ka jingpom pathar ka jong ngi ïa ki dieng ki siej. Ngi da tih ngi da khlong noh ruh wat ïa ki mawbah kiba kyrshan pynskhem, kum ka kynroh lane ka ‘retaining wall’ ïa ki sharing lum kiba ngi la dep ban pynsyllen. Ngi da pyndap khyndew lane pynduh pyndam syndon pat ruh wat ïa ki them lane ki ahor kiba jyrsieh, kiba dei ban kynshew kyrpang, hapoh jong ki, ïa ka um slap khnang ban lait na ka jingshlei um ba shyrkhei. Ym tang kumta hynrei ngi nud wat ban khanglad syndon ïa ka jingïaid lynti kaba laitluid jong ki wah.Ngi da pynduh pyndam syndon hi ruh ïa ki sawdong sawkun jong ki tyllong um kiba sngur khlir khlir. Ngi da tih bad ngi da khlong pathar syndon hi ruh ïa ka mei-ramew, na ka bynta ban lute naphang lin ïa kat ka spah ka jong ka, kaba ka la buhrieh bha khop shapoh.

Te kaba kumno kata la lashai ka lashisngi lane kata ka lawei ka jong ki longdien ki jong ngi wei haba haduh mynta mynne ruh ngim shat jingmut ba ngi dang ïaitih liew-lep pynban dalade ïalade. Ngim shat jingmut ba ka spah jong ka ‘mei-ramew ka jong ngi’ kam dei kaba lah ban kharoi (renewable). Namar ka jingrhah spah ba ngi ïai pom pathar, ngi ïai thang rnga, ngi ïai tih pyntwa bad ngi ïai khlong khlem da shat jingmut ba ka spah jong ka ‘mei-mariang meiramew’, ka jong ngi, kan sa nangduna duna katba nangïaid ki sngi ki snem. Ka por kan poi ba ngin nym don eiei shuh lane ba ka mei-mariang bad mei-ramew kan sa lyngkhuid kat ban nym lah shuh ban kyrdah ïa ka ‘jingim’ ka jong baroh ki ‘jingthaw kiba im’, kata, naduh ïa ka jingim ka jong u khunbynriew tad haduh ïa ka jingim ka jong ki mrad ki mreng. Ynda kumta ngin sa kyrduh naduh ka um bam um dih tad haduh ïa ka khyndew kaba sboh bad kaba seisoh. Ynda kumta ba ka jingshit kyrang, ka jinglhop bad ka jingtyrkhong kaba kat shaba ngin phai. Kat sha kaba ngin phai ngin shem sa tang ïa ka ‘dew shrah, wei ba la syllen lut ki lum ki them bad la jahrngai lut ki um ki wah. Kat ka um kaba dang sah khyrdong pat de de ruh kan sa shu long lehnohei iwei haba ïa ka ym long shuh ban dih ban bam, la ïa u briew ne u mrad, wei haba ka la kylla bih.

‘Ha Ri Lajong Katba Mon’.Namar kata to nang ïatih liewlep pynban dalade ïalade lem bad ïa ka lawei ka jong ki longdien lajong da kaba pom naphang, thang rnga naphang, tih pyntwa naphang bad khlong ruh naphang lin wat ïa baroh ki dohjem ki jong ka meimariang-meiramew ka jong ngi lang baroh. To nang pynduh pyndam syndon noh ruh ïa baroh ki tyllong um-bam um-dih. To nangïai berbih ruh de ïa baroh ki wah um, kiba la nangrit nangswai bad ym tang ïa ka lyer kaba ngi baroh ngi hap ban ïa ring mynsiem.Namar kata to nang ïa pynkharoi shuh shuh, ha la ka jong ka it ka hima, ïa ki ‘Cement Factories’ lem bad ïa ki ‘Coke Factories’ bad ym ïa ki ‘Agro-base Processing (Value Addition) Industries’. Tad lano ngin shemphang ba katba ïa ngi te da ki ‘Cement Factories’ lem bad ki ‘Coke Factories’, kiba pynjot pynjulor lane sloit lyngkhuid ïa ka mei-mariang mei-ramew, ba ki pat ïalade tang da ki ‘Eco Friendly (Agro-base) Industries’. To nangïai pyrshah ruh de wat ïa ka ‘Railway’.