D H Kharkongor
Nga ngeit ynda kumne mynta wat ma phi ruh phi lah ithuh shaikdar ïaki dak ki shin jong ka jinglong khyllah ka jong ka suiñbneng bad ym eh tang ka jingwan poi dierpor jong ka Lyiur. Namar kata nga ngeit ba phi ruh phi kubur ba wat lada ngi la jam shaduh sha ka taiew kaba ar ka jong u Naitung pynban ngim pat ioh ban mad ïa ka ‘lyiur’ kaba kumba ka ju dei ban long. Kane lehse ka dak ka shin ba une u 2026 un dei shisha uta u ‘nemsniew, uba namar jong kata ka ‘El Nino’ kaba ka thymmei ka jong ka ka dei katai ka pdeng jong ka duriaw bah ‘Pacific’. Ka ‘El Nino’ kaba lah ban kylla long syndon ka ‘Super El Nino’ bad ka ban ktah jur wat ïa ngi kiba ha ka dewbah Asia lem bad ka Australia, kata, ym tang ïa ka dewbah Europe, ka dewbah America bad wat ka dewbah Africa. La katta ngam tip haduh katno napdeng jong ngi kiba suitñiew ban tip shai kaei kata ka ‘El Nino’.
Kat nang mih ki snem ka pyrthei shityllup ka la nang rhem lane nang khluit lane nang shit lyhop. ïa kane kaei kaei la tip kum kata ka ‘Global Warming’. Ka jingshisha kaba la nangktah nangktah wat ïangi hi ruh. Te kum ban shu ong noh ka ‘El Nino’ ka long thik kum kaba theh shuh pynban da ka ‘Petrol’ halor jong ka ‘ding’ kaba lah ‘rhem’ lypa, kata, halor jong kane ka jingrhem jong ka pyrthei. Kaba katno tam lada kane mynta kan dei shisha kata ka ‘Super El Nino’. Lada kumta te kan dei ruh kaei kaei ka ban ktah jur wat ïa ngi ruh de. Lehse ha kine ki ar-lai bnai, ki ban sa wan, ngin sa nang sngewthuh shai lane ithuh shai ïa ka bor jong ka ‘El Nino’ bad ha kaba ïadei kyrpang bad ngi da kaba kan pynthut ïa ka ‘lyiur’.
La une u dei u Naitung pynban ym lah khlem da kum kylli shano uta u slap lane kaba kumno kane ka lyiur (kaba wan poi dier por) wei ba ka jingshit kyrang jong ka sngi lem bad ka jinglhop jong ka suiñbneng ka ïasyriem pynban thik kum ka aiom Pyrem. Wat kumne mynta ruh ngam iohi ïa ki lyoh ki ban ai jingkyrmen ïa u slap, kata, ïa ki lyoh kiba dum, kiba khia junjun bad kiba kat ban pynhap ïa u slap, uba kumba u dei ban hap. Haduh kane ka taiew kaba dang shu dep ngam iohi ïa ki dak ki shin ki ban ai jingkyrmen ba u slap un sa hap mynmied myniong. Te shano hi ruh uta u slap wei haba ngam iohi dak iohi shin ïa ka lyer ka ban wan rah ïa u slap. Haduh mynta mynne nga dang ïai apkyrmen ïa ka mied kaba ngan iohsngew biang ym tang ïa ka jingtied tyngeh ka jong u pyrthat, uba ju bud khongdongjat ïa ka jingthaba kynsankhlek jong ka lei-lieh, hynrei haduh ïa u slap uba kat ban hun shisha ka thiah ka dem.
Haduh mynta mynne ngam pat mad ïa u slap uba kat ba ngan hap ban pyndonkam ïa ka shatri, kaba katno tam ïa ka jainjri (rain coat). Ngam pat pyndonkam ïa ki wei ba ngi mad pynban ïa ka jingduna ka jong u slap, kaba kumba haduh laipawa lane 74%. Kane ka jingbym hap thikna ka jong u slap lane ka jingduna than eh u slap lane kane ka jinglong khyllah ka jong kane ka lyiur kaba mynta ka dei na ka daw jong ka ‘El Nino’.
Ngan nym sngewphylla lada une u Naitung un long thik kumto kumba long u Jylliew wei ba une u dei u snem jong ka ‘El Nino’. Ngan nym phylla ynda haba thuttyngeh saka thung ka tep lane ka rep ka riang. Kumta ngan nym phylla lada une u 2026 un dei ka jingsdang jong ka ‘nem-sniew’. Nga ong u ‘nemsniew wei ba ngam artatien ba ngin sa mad (lehse shwa ban kutnoh une u snem) naduh ïa ka jingkyrduh jong ka bam (food crop) tad haduh ka jingkyrduh jong ka um dih, kaba naduh ïa u khunbynriew tad haduh ïa ki kiwei kiwei pat de ki jingthaw kiba im, kata, nalor ki jingri jingdup (live-stock) ki jong u khunbynriew. Ngam artatien ba ngin nym lait na ka jingkyrduh ïa ka bam bad ruh ïa ka um-dihwei ba yn artatien ban don ki bynta ki jong ka pyrthei ki ban sa mad da ka jingrang-tyrkhong kaba shyrkhei katba kiwei pat de ki bynta (jong ka pyrhtei) kin mad da ka jingshlei-um kaba shyrkhei. Ka jingjulor ruh kan nym lait ynda haba un ther tyngeh u lapbah lapsan uba khyllah, kata, hapdeng jong ka jingrang tyrkhong.
Ngan nym sngewphylla wei ba dang mynta kumne ruh lah don ki hali bad ki ‘pyrthorkba’ kiba la khreh pynban ban tyrkhong. Lada ka suiñbneng kan dang ïai shit lyop u kba uba la dep ban sara shitom un sa shu long lehnohei. U kba uba dang shu dep pat de ban thung un sa khreh ban iap tyrkhong. Ynda kumta ba wat ka dawai sboh kaba la dep ban ber ruh kan sa long lehnohei. Lehse u slap un sa hap khyllah tad ynda la iap tyrkhong ki jingthung jingtep. Lehse kan long kumta kumjuh wat ïa kiwei kiwei de ki mar rep kiba dei ki mar bam, kiba naduh ïa u khunbynriew tad haduh ïa ki jingri ki jingdup ki jong u.
Ka khlam ka ngoh pat ruh kan nym lait ynda haba lynshop tyngeh ka jingshlei um kaba khyllah, kaba namar ka ‘El Nino’. Ka jingshlei um, ka ban pynjngut pynjaboh ïa baroh ki tyllong um-bam um-dih, kan dei ka daw tynrai jong ka jingkhie bad jingsar jong ka jingpang ‘Cholera’. Lehse wat ka ‘Malaria’ bad ka ‘Dengue’. ñiuma, ngi shane ngin lait na ka jingshlei um kaba shyrkhei tangba ym artatien ba ngin mad pat de da ka jingkyrduh slap kaba kat ban kyrduh ïa ka um-bam um-dih.
