Raphael Warjri
Ka saiñpyrkhat Khasi ka ba khmihthuh satlak pyrthei ka dei kaba kdup salonsar ïa ka longbynriew manbynriew kaba thew ïa ki khun Hynñiewtrep Ynñiawwasa. Dei ha kane ka nong-rim ruh ba la mih ka dustur tang jait kaba kdup ïa ki mynder da ka lynti kaba dei katkum ka saiñpyrkhat tynrai Khasi. Na kata ka daw da ki spah tylli ki jait Dkhar ha Ri Khasi ki la byrshem ha ka imlang sahlang bad ki la kylla long ki Khasi paka bad pateng-la-pateng la kdup ruh ha ka rympei jong ka synshar khadar, ka niam ka rukom da ka riti tynrai Khasi. Kum kata ka riti dustur ym don shawei pat ha kylleng ka pyrthei namar ba ym donkam ban pynkylla jubor ïa kiwei kiwei ki paidbynriew sha lade. Ka nongrim baskhem jong kata ruh ka dei ka riti kheiñkur kheiñkha Khasi ka ba janai pura. Lada nujor na kiwei kiwei ki jaitbynriew pat la shem ba ki pynkylla jubor ïa ki briew ban snoh ha ka dustur jong ki. Ki shynrang ne kynthei Khasi kiba shongkha ïa ki mynder, teng teng ki kloi ban bud ïa ka dustur nongwei namar ba na kata ka kynhun jaitbynriew ki pynbor ban kylla kum ki. Kiba ioh tnga phareng ruh ki kylla leh phareng noh kloi lan, kiba ioh tnga dkhar ruh ki bud ïa ka dustur dkhar namar ha kata ka riti dustur jong ki dei ki shynrang kiba thombor bad leh trai khlieh. Hynrei ha ka dustur Khasi ki shynrang bad kynthei ki don la ka bhah ban kitkhlieh ïa la ka longiing longsem, ka kur ka jait, ka shnong ka thaw, ka hima sima.
Toi mynta ka la kham synjor namar ba la shah ïalam ban pyrthuh ïa kiwei kiba ksan beit sha lade da ka iktiar u shynrang bad ka jingkylla sha ka balang Khristan haba la kham kitkhlieh u kpa ïa la ki khun ki kti palat ban ïa ki longkñi jong ka kur ka jait. Jar la katta dang byllai ki longïing longsem ki ba don ki longkñi kiba kit ba bah ïa la ki pyrsa, wat lada don la u kpa u ba lah ba ïai. Kumjuh ruh ki longkmie ki don la ka bhah ban kit ban bah ïa la ki khun ki pyrsa ha la ka kur ka jait lajong. Kumta ha ka dustur Khasi u longkñi, ka longkmie na ka liang ki kur bad u long-kpa na ka liang ki kha ki ïa trei lang ban rai ïa ka kam ha ka longïing longsem. Hynrei ha kiwei kiwei ki jaitbynriew, dei u kpa uba rai khatduh ïa kiei kiei baroh haduh ba ka lam sha ki kam ban shu thombor ïa la ka tnga, ne ka kmie ne ïa la ka kiaw. Ha ka marryntih (system) Khasi ka don ka shlem mir jingmut ha ka rympei ka kur ba ka kmie ka khmih ïa ki kam ha la rympei, u kñi u khmih ïa ki kam shabar na la ka rympei bad u kpa u synrop lang bad ki parakha jong kata ka kur ban kit ban bah kat kaba dawa ha kano kano ka kam. Ha ba kren ïa ka kit ka bah ka mut ïa ka ktien ka ba parpaiñ lyngba ka sneng ka kraw, ka kyntu kynpham ïa la ki khun ki pyrsa ha man la ka khep ba donkam. Hynrei ha ka juk mynta ka kit ka bah ki bynriew ki thew ïa ka spah bad khlem suitñiew shuh ïa ka juban jong ka ktien kaba dei ban khlei ka kmie bad u kñi na la ki parakur bad u kpa bad ki kha na la ki parakha, khamtam ka Meikha.
Ha ka dustur kiwei kiwei ki jaitbynriew ym don kum kata ka shlem mir jingmut ha ka rympei kur bad na u kpa bad ki parakha, namar baroh kiei kiei la tynrong naphang ha u kpa kum u khlieh shynrang ha ka longïing longsem. Ha ka dustur kiwei ki longkmie ne kino kino ki kynthei briew ki dei ban shu buddien beit ïa kaba la lamkhmat u kpa ka ïing, khlem suitñiew ban ïa syllok badno badno ruh. Te ki paidbah kin bishar hi dei kane ka marryntih Khasi kaba khraw ha ka shai pyrthei (civilisation) ba ka synshar sur paidbah (democracy) ka ïeng rasong bad ka imlang sahlang kaba ryngkat kyrdan para bynriew (egalitarian society) lane kata ka dustur nongwei ka ba longtrai hakhlieh da u shynrang bad ïuhroit ïa ki kynthei naphang, khlem kano kano ka shlem mir jingmut ha jylli jong ka longïing longsem ne ka longkur longjait. Kaba sngew bynñiaw ka long ba kiba bun ki paradoh parasnam ha ka imlang sahlang ha ka juk mynta ki la pynieng rasong ïa ka spah bad pynhiar kyrdan ïa ka ktien kaba parpaiñ na ka sneng ka kraw ka kyntu kynpham. Nalor kata kawei ka jingsngewthuh bakla ba ka kyntien Hynñiewtrep Ynñiawwasa ka dei ïa ki trai shnong ha ka bri jong u pud sawdong ka Ri Khasi Jaiñtia. Kum kata ka rukom pyrkhat ka pynkhim bad swai ka rngiew jong ka jaitbynriew bad ki nongwei ki ioh lad ban ïuhroit ha manla ki khep jong ki kam ha ka imlang sahlang.
Kaba la nang pyntlor shuh shuh ka long ba don napdeng ki nongïalam jong ka Seng Khasi ki ba kheiñ tynrai bynriew Khasi tang ïa kiba dang bat riti ha la ka niam tynrai. Kata ka mut ba la kyntait ïa ki paradoh parasnam kiba dang bat skhem ïa la ki riti dustur tynrai tang namar ba ki la kylla ka jingngeit sha ki balang Khristan. Hangta leilei la nang pynkhim shuh shuh ïa ka lyngwiar ki paidbynriew Hynñiewtrep Ynñiawwasa bad ka long pyrshah ïa ka saiñ pyrkhat tynrai Khasi kaba kdup ïa la ki paidbynriew da ka lynti jong ka hok ka shikyntien. Lada ka riti tynrai ka kdup ïa ki pateng bynriew na ka kmie dkhar ba kin ïoh pateng ïa ka snap tynrai Khasi ba hiar pateng na u thawlang Khasi, katno tam leilei ïa ki kur ki jait tynrai Khasi lajong ki ba naduh ki longshwa manshwa.
