Raphael Warjri
Ha kane ka jingthmu ban taijlih ïa kane ka aiñ la pdiang kylluid mynsiem da kiba bun balang ha kaba ïadei ban pynsuk ïa ka rukom korbar na ka bynta ki paidbah lyngba ki lad na ki shlem kor-pathai (Information Technology) bad ka jingthmu ban buhti bad kynshew ïa ka khyndew na ka bynta ban ïoh sam ban myntoi ki paidbah ba duk ba raitoi ban lait na kaba klun da ki heh saipan, lada dei shimet ne na ki shlem khaiï pateng lyngba ki jingtrei monlade ne ki jingtrei kamai ha ka imlang sahlang. Ïa kata baroh la ai ka jingiaroh ïa kum kata ka jingthmu kaba bha na ka bynta ban kyntiew ïa ka imlang sahlang bad kham phikir ïa ki paidknup paidtrap. Hynrei kaei kaba la bynñiaw da ki katto katne ha ka imlang sahlang khamtam ki Dorbar Shnong ka long ba ka don ka kyndon kaba la weng noh ïa ka bynta jong ka iktiar Dorbar Shnong ban syllok ha ka kam ban sam ne khaiï khyndew. Wat lada don ka jingsngew ban teh lakam ïa ka iktiar jong ki rangbah shnong na kano ma ka daw ba ym biang ka rukom korbar ïa ka khyndew, hynrei ym lah pat ban kheiñ dewthala ïa ki dorbar shnong kiba la paw shynna ba ki long kiba bit ba biang ha man la ki khep ba don ka saw ka sian, ka kynrum kynram ha shnong ha thaw bad ha jylla baroh kawei. Ka jingleh bakla jong uwei arngut ki rangbah shnong kiba shim kabu ban pyndonkam bakla ïa la ka iktiar ha shnong ha thaw, ym lah ban kynnoh salonsar ïa baroh ki dorbar shnong kiba la don ka matti kaba biang ban korbar ïa ka synshar khadar ha shnong bad ha jylla baroh kawei.
Kane ka jingleh jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi (KHADC) ka pynkynmaw ïa ki artylli ki jingjia kiba radbah haduh ba la jan pynduh jait ïa ki dorbar shnong. Kawei ka long ha ka por ba long myntri rangbah u Dr Mukul Sangma bad kawei pat ha ka khep ba tuklar kaï (Meghalaya High Court) ha ka por ba u nongbishar rangbah dei u S R Sen. Donbok ba ha kato ka por ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi ka la wan sha khmat ban kyrshan ïa ki Dorbar Shnong haduh ba la poi ban ïakhun ha ka ïingshari kliarduh ha Ri India (Supreme Court) haduh ban da jop, ha ryngkat ka sur jong u paidbah kaba la shlei ki paidbyllien ha madan Polo ha ka snem 2015. Ka jingleh jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti Rilum Khasi ha kane ka khep mynta ka pynshong syier biang ïa ki Dorbar Shnong ba ioh ki thmu ban sloit biang ka iktiar ki Dorbar Shnong kumba la jia ha u snem 2015. Ha kawei ka liang ka paw ba ka Dorbar Thawaiñ Dalariti ka kitkhia na ka bynta ka jingmyntoi u paidbah kham tam ki thab ki dab, hynrei ka ba mushlia ïa ka iktiar jong ki Dorbar Shnong ka phalang pat da kumwei ba ka long pyrshah ïa ka mon ki paidbah bad ïa ka marryntih (system) kaba la ioh pateng na ki longshwa manshwa bad kaba la paw ïa ka jingtbit ha ka synshar shnong, kham tam ba ka dei da ki rangbah nongkitkam shnong ki ba trei monlade khlem tulop ne kano kano ka jingsiew nong.
Ka marryntih ka dei ban neh, wat lada ki briew ki kylla ka jinglong ha kaba korbar bad synshar shnong ne kino kino ki kyrdan synshar ha jylla. Hynrei ka jingthmu jong ka Lyngwiar ki Dkhot Rangbah jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti ka paw kumba ka pyrshang ban pynduh pyndam ïa ki iktiar synshar tynrai ba la buhti ki longshwa manshwa. Ki dkhot rangbah ki kam ïalade kum kiba trei na ka bynta u paidbah da ka sur u paidbah kat kumba la suit la shor ïa ka kyrteng jong ka seng ruh da kata ka Voice of the People Party. Hynrei lada phai sa sha kiwei kiwei ki liang ruh la shem pat ba ki la pyntreikam pyrshah ïa ka mon jong u paidbah kumba ka paw ha ka rukom kylliang syiem sa ha ki Hima Langrin bad Hima Nobosohphoh. Lehse ki lah ban kam ba ka dei tang ka khñium ka khñiam jong ki katto katne, hynrei haba bishar na pajih ym lah ban kheiñ dewthala ïa ka sur ba shisha jong ki paidbah kaba la mih na ki samla bad rangbah kynthei bad shynrang na kitei ki artylli ki hima. Ha ba buddien ïa kane ka kam lah ban sngewthuh ba yn dang ïai bteng ban thwet ïa kine ki kam ban mushlia ïa ka synshar tynrai katkum ki riti dustur tynrai.
Sa tang ka por ka ban batai ba lada ka lyngwiar ki dkhot rangbah jong ka Diorbar Thawaiñ Dalariti kan ïada shisha ïa ki riti tynrai katkum ka jingthmu tynrai jong ka jingseng ïa ka Dorbar Thawaiñ Dalariti katkum ka riti synshar ka Ri India lyngba ka Khyrnit Bahynriew. Kumba ka paw te ki lah ban dang tuklar bad mushlia ïa ki kam korbar bad synshar ha ki shnong, ki raij, bad ki hima, khlem da suitñiew ïa ka nong-rim jong kata ka shlem synshar kaba ki bat lakam. Lehse lada ka don ka jingthmu kum ba ju kren paidbah u khlieh rangbah ka seng VPP, u Bah Ardent Miller Basaiawmoit na ka bynta ban wanrah bujli noh da kata ka Atiar trei- 370 jong ka Riti Synshar ka Ri India, ka kdew ba yn sa pynduh noh ïa ka Khyrnit Bahynriew. Ka jingpynksan jong u Bah Ardent Miller Basaiawmoit ïa ka Atiartrei- 370 ka paw shynna ba kan lam sha ka khep ban pynduh pyndam ïa ka iktiar jong ka Dorbar Thawaiñ Dalariti. Kam long kaba suk ban pynduh pyndam kat ïa kata ka atiar aiñ kaba skhem bad ka ba kongsan tam ba ka dei ka rikynti jong u rangbah Khasi, u Rev J J M Nichols Roy.
