Ka Jingkynrei u Drok : Ka Jingma ïa ka Lawei ki Khun Samla bad ka Im-lang Sah-lang

Da Albert Maring

Ka jingkynrei jong u drok bad kiwei ki jingdih pynbuaid ka la long kawei na ki jingeh kiba khraw jong ka im-lang sah-lang ha kine ki sngi. Kaba kham pynkhuslai ka long ba ki khun samla, kiba dei ka bor bad ka lawei jong ka jaidbynriew, ki long kiba suk ban ngat ha kane ka jingma. Ka jingktah jong u drok kam kut tang ha u briew uba pyndonkam ïa u, hynrei ka pur sha ka ïing ka sem, ka shnong ka thaw bad sha ka im-lang sah-lang baroh kawei.

Namar kata, haba ngi kren shaphang ka jingeh u drok, ngim dei ban peit tang ïa ka jingdih ne ka jingpyndonkam ïa u. Ngi dei ban kylli ruh : Balei ki khun samla ki phai sha u drok ? Kiei ki jingeh kiba pynlong ïa ki ban ngat? Bad kumno ka im-lang sah-lang ka lah ban khanglad shwa ba kin poi sha uta u pud?

Balei ki samla ki ngat ha u drok ?

Kawei na ki daw ka dei ka jingshah pynbor ne shah ïalam ha ki para samla (peer pressure). Ha ka rta samla, ka jingkwah ban ïahap bad ki paralok bad ban shah pdiang ha ka kynhun ka long kaba khlaiñ. Don kiba sdang ban mad ïa u drok tang namar ba ki paralok ki pyndonkam, lane namar ka jingkwah ban tip kumno ka long. Ka jingmad kaba sdang tang kum ka jingsngewtynnad ne ka jingkwah tip, ka lah suki suki ban kylla sha ka jingmlien bad hadien pat sha ka jingbym lah shuh ban kiar.

Hynrei ngim lah ban kynnoh tang ïa ki paralok. Ka jinglong marwei, ka jingkhuslai bad ka jingduh jingkyrmen ki long ruh ki daw kiba kongsan. Ki samla ki mad ïa bun jait ki jingeh – ka jingbym ïoh kam ïoh jam, ka jingshah rem ha ka pule puthi, ka jingshah ïehnoh, ka jingbym ïasngewthuh ha ïing ha sem bad ka jingbym tip shano ban phai haba ki don jingeh.

Haba ym don mano mano ban sngap ïa ki, don kiba wad ïa ka lad ban phet shipor na ki jingeh. U drok u lah ban paw kum ka lad kaba suk ban pynklet ïa ka jingsngewsih ne ka jingkhuslai. Hynrei u drok um weng ïa ka jingeh. U shu tap ïa ka shipor, bad hadien u pynmih pynban ïa kiwei pat ki jingeh kiba kham khraw.

Kawei pat ka daw kaba ngi dei ban shimkhia ka dei ka jingsuk ban ïoh ïa u drok. Lada u drok u lah ban poi suk sha ki shnong, ki jaka pule ne ki jaka ba ki samla ki ju ïalum, ka jingma ka nang khraw. Kumta, ka jingïaleh pyrshah ïa u drok kam dei tang ban hikai ïa ki samla ba kim dei ban pyndonkam ïa u; ka Sorkar bad ka im-lang sah-lang ki dei ruh ban khang ïa ki lad kiba pynpoi ïa u drok sha ki.

Haba u drok u rung, ka ïing ka sem ka shah ktah

Kawei na ki jingktah kiba nyngkong eh jong u drok ka long ha ka ïing ka sem. U briew uba la shaniah ha u drok u lah ban kylla ka rukom pyrkhat bad ka rukom im. Ka jingïashañiah hapdeng ki kmie ki kpa bad ki khun ka lah ban duna. Ka jingïakajia ka mih bad ha ki khep kiba kham jur, ka pisa kaba dei ban pyndonkam na bynta ka bam, ka pule puthi bad kiwei ki jingdonkam jong ka ïing ka sem ka lah ban lut ha u drok.

Namar kata, ym dei tang uba pyndonkam drok uba shah ktah. Ki kmie ki kpa, ki para bad ki bahaïing hasem ruh ki shah ïa ka jingkhuslai, ka jingsngewsih bad ka jingeh pisa. Ka jingeh jong uwei ka kylla long ka jingeh jong ka ïing ka sem baroh kawei.

U drok u lah ruh ban pynmih ïa ki kynrum kynram ha shnong ha thaw. Haba ka jingkwah drok ka nang khlaiñ bad ka pisa kam don, don kiba lah ban ngat ha ka jingtuh, jinglute ne kiwei ki kam be-aiñ ban ïoh pisa. Ki kam khaiï drok ruh ki wanrah ïa ka jingsheptieng bad ka jingbym shngaiñ ha ki shnong ki thaw.

Hynrei ngi dei ban husiar ruh ban ym ñiew ïa baroh kiba la ngat ha u drok kum ki nongkam sniew. Don kiba la ngat namar ka jingmlien bad kiba donkam ïa ka jingsumar, jingïasyllok bad jingïarap. Lada ngi shu kyntait ïa ki, ngi lah ban pynjngai shuh shuh ïa ki na ka lad ban lait.

Ka jingduh ïa ka bor jong ka pateng samla

Ka jingma kaba khraw tam ka dei ka jingjot ka lawei jong ki khun samla. Ka por samla ka dei ka por ban pule, ban ïoh jinghikai, ban pyntbit ïa la ka sap, ban ïalehkai, ban wad kam bad ban seng ïa ki kam lajong. Hynrei haba u drok u synshar ïa ka jingim, kine ki lad ki lah ban jah noh.

Ka bor met ka tlot, ka jingmut jingpyrkhat ka shah ktah, ka jingpule ka hiar bad ka jingïadei bad kiwei ka jot. Don kiba pep skul ne kolej bad don ruh kiba duh ïa ka kam. Kane kam dei tang ka jingduh jong uwei u samla; ka dei ka jingduh ïa ka bor briew bad ka sap kaba ka im-lang sah-lang ka donkam na bynta ka lawei.

Kumta, ka jingïaleh pyrshah ïa u drok kam lah ban long tang da ka jingkem bad ka jingpynshitom. Ngi dei ban ïaleh ïa ka jingkhaiï drok, hynrei ha kajuh ka por ngi dei ban ïaleh ruh ïa ki daw kiba pynlong ïa ki samla ban wad ïa u drok.

Ka jingïaleh ka dei ban sdang na ïing

Ka ïing ka sem ka dei ka jaka kaba nyngkong eh ban tei ïa ka jingshaniah bad ka jingkyrmen jong u khun. Ki kmie ki kpa kim dei tang ban sneng ne hukum, hynrei ki dei ban don por ban sngap. U khun uba tip ba u lah ban ïakren laitluid bad la ki kmie ki kpa haba u don jingeh, u kham don ka jingïada na ki jingpynshoi kiba bun.

Ka jingïakren shaphang u drok ruh kam dei ban sdang tang haba la mih ka jingeh. Ki khun ki dei ban ïoh jingtip naduh dang rit shaphang ki jingma jong ki jingdih pynbuaid bad kumno ban ong “em” haba shah pynbor ha ki paralok.

Ka shnong, ka Balang bad ki seng samla

Ki Dorbar Shnong, ki Balang, ki skul, ki kolej bad ki seng samla ki don ka bynta kaba khraw. Hynrei ka jingpynlong tang ïa ki jingïalang pynsngewthuh (awareness programmes) shi sien ar sien kam pat biang. Ngi donkam ïa ki kam kiba ïai bteng kiba pynïasoh ïa ki samla bad ka jingïalehkai, ka put ka tem, ka seng kam seng jam, ka jinghikai sap bad ki kam shakri im-lang sah-lang.

Ym biang ban shu ong ïa ki samla, “Wat dih drok.” Ngi dei ruh ban ai ïa ki kawei pat ka lad kaba kham bha ban jied.

U samla uba don ka thong, uba tip ïa la ka sap bad uba ïohi ïa ka lad sha ka pule, ka kam ne ka seng kam lajong, u don ka daw ban kyrmen ïa ka lawei. Kumta, ka jingïaleh pyrshah ïa u drok ka dei ban ïaid ryngkat bad ka jingpynmih lad pule, lad pyntbit sap, lad ïalehkai bad lad kamai kajih ïa ki samla.

Ka aiñ kaba khlaiñ bad ka jingïarap kaba don mynsiem

Ka Sorkar bad ki pulit ki dei ban leh da kaba tyngeh pyrshah ïa ki nongkhaiï, ki nongdie bad ki kynhun kiba pynpoi ïa u drok. Dei ban pynkhlaiñ ïa ka jingpeitngor bad ka jingïatreilang hapdeng ki bor ka aiñ bad ki shnong ki thaw, khnang ban khang ïa ka jingïaid lynti jong u drok.

Hynrei ïa kiba la ngat ha u drok, ka jingpynshitom marwei kam biang. Don kiba donkam ïa ka jingsumar, ka jingïasyllok, ka rehabilitation bad, kaba kongsan tam, ka lad kaba ar ban sdang thymmai ïa ka jingim. Hadien ka jingsumar, lada u samla um ïoh jinghikai, um ïoh kam bad ka im-lang sah-lang kam pdiang shuh ïa u, ka jingma ban phai biang sha u drok ka dang don.

Kumta, ka jingïaleh pyrshah ïa u drok kam dei ka kam jong ki pulit ne ka Sorkar marwei. Ka dei ka kam jong ngi baroh – ki kmie ki kpa, ki nonghikai, ki Dorbar Shnong, ki Balang, ki seng samla, ki bor ka aiñ bad, khamtam eh, ki samla hi.

Ngi dei ban peit ïa ki samla ym tang kum kiba don ha ka jingma, hynrei kum ki nongïalam jong ka jingïaleh pyrshah ïa u drok. Ki samla ki lah ban ïarap ïa ki pa-ralok, pynlong ïa ki jingïalap paidbah, pynmih ïa ki jingïalehkai bad ki kam kiba tei, bad long ki nuksa kiba bha ïa kiwei.

Ka jingïaleh pyrshah ïa u drok kan ym jop tang da ka jingsheptieng ïa ka aiñ. Kan jop haba ngi lah ban tei ïa ka im-lang sah-lang ha kaba u samla u don ka jingkyrmen, ka jingieid, ka jinghikai, ka sap, ka kam bad ka thong ha ka jingim.

Lada ngi lah ban khang ïa ka lynti jong u drok bad ha kajuh ka por plie ïa ki lynti jong ka pule puthi, ka kamai kajih, ka jingïalehkai, ka sap bad ka jingseng kam, ngin ym tang ba ngi ïada ïa ki khun samla na u drok. Ngin ïada ïa ka lawei jong ka ïing ka sem, ka shnong ka thaw bad ka jaidbynriew baroh kawei.