“Ka synshar paidbah kam mut tang ba ka election ka long kaba laitluid bad kaba hok; hynrei ka dei ruh ban long kaba ki paidbah ki ïohi bad ki ngeit ba ka long shisha kaba laitluid bad kaba hok.”
Bah Augusten Blah
Bynta ba 1 : Ka Ri India ka sngewsarong shibun ba ka dei ka ri kaba heh tam ha ka pyrthei ha ka liang ka synshar paidbah. Naduh ka jingïoh laitluid, ka rukom jied nongmihkhmat jong ngi ka la pynlong ïa ka jingaiti ïa ka bor kaba jaijai bad kaba suk, bad ka la long ruh ka nuksa kaba bun ki ri ha ka pyrthei ki ieit ban bud.
Ka Election Commission of India (ECI) ka dei hok ban ïoh ïa ka jingïaroh namar ba ka la lah ban pynlong ïa ki election ha ka ri kaba heh bad kaba bun jait ki briew, wat hapdeng ki jingeh ha ka liang ka jaka bad ka jingïaid lynti.
Hynrei, ka synshar paidbah kam shong tang ha ka jinglah ban pynïaid sted ïa ka election. Ka shong ruh ha ka jingngeit ba ki paidbah ki don hok ban tip ha ka rukom jied nongmihkhmat. Uwei pa uwei u nongthep vote u dei ban ngeit skhem ba la buh thik ïa ka vote jong u, la ñiew ïa ka da ka rukom kaba shngain, bad ba ka la paw hok ha ka result kaba khatduh. Ka jingngeit jong ki paidbah ka dei ka nongrim kaba kongsan tam jong kano kano ka election kaba don ka jingïahap paidbah.
Katba ka jingïakren shaphang ki Electronic Voting Machines (EVMs) ka dang mih na ka por sha ka por, kawei ka jingkylli kaba kongsan ka dei ban ïoh ïa ka jingïakren kaba jaijai, kaba khlem shah ïalam da ka jingsngew hynrei kaba shong ha ki sakhi bad ki jingshisha: Hato ka India ka dei ban pyrkhat biang ban pyndonkam ïa ka ballot paper, lane hynrei ban bishar la ki don ne em katto katne ki election kiba lah ban pynlong biang da ka ballot paper?
Kane ka jingkylli kam dei ban ïa sngewthuh bakla kum ka jingkynnoh pyrshah ïa ka Sorkar, ïa ka Election Commission of India, lane ïa ka riti synshar paidbah ba la buh da ka Riti Synshar ka Ri. Pynban, ka dei ka jingkhot ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa kawei na ki bynta kiba kordor tam jong ka synshar paidbah ha India lyngba ka jingïakren kaba tei bad kaba don jingmut.
Bynta ba2 : Ka Histori jong ka Ballot Paper bad ka Jingwan jong ka EVM
Ka ri India ka la pynlong ïa ka General Election kaba nyngkong eh ha u snem 1951-52 da kaba pyndonkam pura ïa ka ballot paper. La jan san phew snem, baroh ki election sha ka Lok Sabha bad ki Assembly la pynlong da kane ka rukom.
Ki nongthep vote ki buh dak ha ka ballot paper ha ka dak (symbol) jong u kyrtong ba ki jied. Hadien kata, la ñiew ïa ki vote da ka kti ha khmat ki ophisar election, ki kyrtong bad ki polling agent. Ka jingñiew vote ka lah ban shim por kham slem, bad ka jingshon bad ka jingpynpoi ïa ki ballot paper ka lah ban kham rem dor. Hynrei, ka synshar paidbah kam ju dei ban thew tang da ka jingsted ne ka jingsuk ban pyntreikam. Ka jinghok, ka jingshai bad ka jingngeit jong ki paidbah ki long kiba kham kordor.
Ka ballot paper ka don bun ki jingkhlaiñ. Kawei pa kawei ka vote ka don kum ka kot kaba shisha, kaba lah ban peit bniah, ban ñiew biang bad ban pynshisha lada mih kano kano ka jingïakajia. Ka rukom ñiew vote, watla ka shim por, ka long kaba shai bad kaba paw hakhmat baroh kiba don bynta ha ka election.
Ha kajuh ka por, ka rukom thep vote ballot paper kam long kaba janai pura. Ki don ki jingeh kum ki vote kiba long bympat (invalid votes), ka jingthep ballot be-aiñ, ka jingrahbor ïa ki polling station (booth capturing), ka jingshim por ban ñiew vote bad ka jingeh ha ka liang ka logistics ha ka ri kaba heh kum ka India.
Dei namar kine ki jingeh ba la wanrah ïa ki Electronic Voting Machines (EVMs). Hadien ki jingtest ha ki snem 1980, bad hadien ba la pyndonkam ha ki katto katne ki election, la pyndonkam ïa ki EVM ha baroh ki constituency jong ka Lok Sabha ha ka sien kaba nyngkong ha ka General Election 2004.
Hadien kata, la wanrah ruh ïa ka Voter Verifiable Paper Audit Trail (VVPAT), kaba ailad ïa u nongthep vote ban ïohi lyngkot ba ka machine ka la register hok ïa ka vote jong u, shuwa ba ka slip ba la shon kan shah buh ha ka jaka kaba shngain.
Ka jingwan jong ki EVM ka la long ka jingpynkylla kaba kongsan ha ka liang ka teknoloji. Ka la pynduna ïa ki vote kiba long bymplat, ka la pynsted ïa ka jingñiew vote, ka la pynduna ïa ka jingdonkam ban shon da ki million tylli ki ballot paper bad ka la pynsuk ïa ka jingpynïaid election. Ka Election Commission of India ka la ong ruh ba ki EVM jong ka ri India ki dei ki machine kiba ym don jingïasoh bad kano kano ka network bad ba la ïada ïa ki da bun rukom ki lad jingïada ha ka liang ka teknoloji bad ka jingïaid paidbah. Kine ki jingpynbha ki la kyntiew shisha ïa ka jingtreikam jong ka election.
Bynta ba 3: Ka Jingngeit jong ki Paidbah Ka Long U Mawmer jong ka Synshar Paidbah
Ha ki bun tylli ki election bad ha kiba bun snem, la ju mih na ka por sha ka por ki jingsngewkhia shaphang ki Electronic Voting Machines (EVMs). Kine ki jingsngewkhia ym tang ba la rah ïa katei ka mat da ki seng saiñ pyrthei hynrei ruh da ki ophisar sorkar barim, ki nongpeit bniah ïa ki election, ki riewstad pule, ki kynhun paidbah bad kiwei kiwei ki nongthep vote. Kiba rah ïa kine ki mat ki la kylla katkum ka jingïaid jong ka por bad ka jingïakylla ha ka saiñ pyrthei, hynrei ka jingïakren halor kane ka mat ka dang bteng haduh mynta.
La kine ki jingsngewkhia kin shah pynshisha ne kin shah kyntait da ki sakhi, kam dei kata kaba kongsan tam. Ha kano kano ka synshar paidbah, ka jingsngew paidbah ka long kaba kongsan kumjuh kum ka jingshisha. Ym lah ban shu khmih lynti ba ki paidbah kin ngeit tang namar ba ki jingïatylli paidbah ki ong ba ka rukom ka long kaba shngain. Ka jingngeit ka dei kaba hap ban ïoh jingïohnong man ka por lyngba ka jingshai, ka jingkitkhlieh bad ka jingshañiah ban shah peit bniah.
Da kaba ithuh ïa kane ka nongrim, ka Supreme Court of India, ha ka mukotduma hapdeng u Dr. Subramanian Swamy bad ka Election Commission of India (2013), ka la rai ba ka “paper trail” ka long kaba donkam eh ban pynthikna ïa ka election kaba laitluid bad kaba hok. Ka Ïingbishar ka la hukum ïa ka Election Commission of India ban pyntreikam ïa ka Voter Verifiable Paper Audit Trail (VVPAT) kum ka lad jingïarap ban pynkhlaiñ ïa ka jingshai bad ïa ka jingngeit jong ki nongthep vote. Ka rai ka la pynpaw shai ba ka jingngeit jong ki paidbah ha ka rukom election ka long kaba donkam tam ban pynneh ïa ka synshar paidbah.
Ka jingpyntreikam pura ïa ka VVPAT ha kylleng ka ri ka pyni ba ka rukom pynlong election jong ka ri India ka lah ban pynbha bad ban pynkylla lada don ki lad kiba lah ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka jingshañiah jong ki paidbah.
Ka jinglong jong kiwei pat ki ri ka ai ruh ïa ki jinghikai kiba kordor. Bun ki ri kiba la skhem bha ha ka synshar paidbah, kynthup ïa ka United Kingdom, Canada bad Australia, ki dang pyndonkam haduh mynta ïa ka ballot paper kum ka rukom ba hakhmat eh ban pynlong election.
Ha u snem 2009, ka Constitutional Court jong Germany ka la rai ba ki nongshong shnong ki dei ban lah ban sngewthuh bad ban pynshisha ïa ki bynta kiba kongsan jong ka election khlem da donkam ïa ka jingtip kaba kyrpang ha ka teknoloji. Hadien kane ka rai, la sangeh noh ban pyndonkam ïa ki electronic voting machine. Kumjuh ruh, ka Netherlands bad ka Ireland ki la rai ban leit phai noh na ka electronic voting hadien ba mih ki jingsngewkhia paidbah shaphang ka jingshai bad ka jinglah ban pynshisha ïa ki vote.
Kine ki nuksa kim mut ba kawei ka rukom ka kham bha ban ïa kawei pat ha baroh ki ri. Kawei pa kawei ka ri ka thaw ïa ka rukom election katkum ka Riti Synshar jong ka, ka jingïaid treikam bad ka jingkhmih lynti jong ki paidbah. Hynrei, kine ki nuksa ki pyni ba ki ri kiba skhem ha ka synshar paidbah ki ju peit bniah bad pynbha man ka por ïa ka rukom election jong ki katkum ka jingkylla jong ka por bad ki jingdonkam kiba thymmai.
Ka ri India ruh ka la ju pyni ba ka kloi ban pdiang ïa ki jingpynbha ha ka rukom pynlong ïa ki election. Ka jingkylla na ka ballot paper sha ka EVM ka dei kawei ka nuksa jong kata ka mynsiem jong ka jingpynbha.Kumta, kan long kaba ïahap pura bad ki nongrim jong ka synshar paidbah lada na ka por sha ka por la peit biang la don ne em ki lad kiba lah ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka jingngeit jong ki paidbah.
Bynta ba 4: Ki Lad Ban Pynkhlaiñ Shuh Shuh ïa ka Jingngeit jong ki Paidbah
Ka jingbishar biang ïa ka rukom election kam mut satia ba ka ri India ka dei ban iehnoh ïa ki Electronic Voting Machines (EVMs). Pynban, ka lah ban pyrkhat da ki lad kiba ïahun bad kiba noh synñiang ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka jingshañiah jong ki paidbah.
Kine ki lad ki lah ban kynthup ïa :
Ka jingpynheh shuh shuh ïa ka jingaudit ïa ki VVPAT hadien ka election;
Ka jingthung ïa ki kynhun laitluid kiba don ka jinglah ban peit bniah ïa ka teknoloji na ka por sha ka por;
Ka jingpynkhlaiñ ïa ka jingpynsngewthuh paidbah shaphang ki lad jingïada kiba la don lypa ha ka rukom election; bad Ka jingpynlong ïa ki pilot project (ban tynjuh shuwa) kiba la pynkhreh bha, da kaba pyndonkam ïa ka ballot paper ha katto katne ki election shnong ne jylla, lada ka long kaba ïahap hapoh ka aiñ kaba treikam.
Kine ki sienjam kim dei ban shah peit kum ki dak jong ka jingbymshaniah. Pynban, ki dei ban shah peit kum ki dak jong ka jingkhlaiñ jong ka synshar paidbah. Ki institution kiba skhem kim tieng ïa ka jingbishar bniah; hynrei ki pdiang ïa ka namar ki tip ba ka jingshai bad ka jingpaw paidbah ki pynkhlaiñ ïa ka jingngeit jong ki paidbah.
Ki jylla kiba don ki election kiba jaijai bad kiba don ka jingïashim bynta kaba bha jong ki paidbah kynthup ïa ka Meghalaya, ki lah ban long ki jaka kiba ïahap ban pynlong ïa kum kine ki pilot study (ka jingwad bniah shuwa) kiba la peitngor bha, lada ka Election Commission of India bad ka Parliament kin rai ha kawei ka sngi ban pyrshang ïa kum kane ka sienjam.
Kano kano ka jingthmu kum kane ka dei ban long da ka jingmynjur lang jong ki liang saiñ pyrthei, ka jingbud pura ïa ka Riti Synshar ka Ri, bad ka jingbishar laitluid kaba bniah bha. Ka jingthmu kam dei ban bujli ïa ka teknoloji, hynrei ban peit la ki lad jingïada kiba kham bun kin lah ne em ban pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka jingngeit jong ki paidbah ha ka rukom pynlong election.
Bynta ba 5 : Ka Jingkut – Ka Jingngeit jong ki Paidbah Ka Long Ka Bor jong ka Synshar Paidbah
Ha kaba kut, ka jingïakren kam dei shaphang ban jied hapdeng ka Electronic Voting Machine (EVM) bad ka ballot paper. Ka mat kaba kongsan ka dei ban ïada bad pynneh ïa ka jingngeit bad ka jinglong paidbah jong kawei pa kawei ka vote.
Ka synshar paidbah jong ka ri India ka la nangkhlaiñ ha kine ki snem namar ba ka la lah ban ïatylli ïa ka jingpynbha bad ka jingbat skhem ïa ki nongrim jong ka Riti Synshar ka Ri. Kumta, ka jingïakren kaba tei halor ki jingpynbha ïa ka rukom pynlong election ka dei ban shah pdiang, ym ban shah khanglad. Ka synshar paidbah ka roi namar ba ki institution ki dang kloi ban pdiang ïa ki jingpynbha bad ba la iohsngew ïa ka sur jong u paidbah.
La ka ri India kan dang bteng ban pyndonkam ïa ki EVM, lane kan pynkhlaiñ shuh shuh ïa ka VVPAT, lane kan pyrshang ïa ka ballot paper ha ki katto katne ki election ha ki por ban wan, kata ka rai ka shong ha ka Parliament, ka Election Commission of India, ka Ïingbishar, bad khamtam eh ha ki paidbah jong ka ri India.
Hynrei, kawei ka nongrim kaba skhem ka long ba ym dei satia ban don kano kano ka jingïakajia bad ka long ba uwei pa uwei u nongthep vote u dei ban don ka jingngeit kaba pura ba la buh thik ïa ka vote jong u, ba ka lah ban shah pynshisha da ka rukom kaba shai, bad ba la ñiew ïa ka hok khlem kano kano ka jingbakla.
Ka jingthmu jong kane ka jingïakren kam dei ban buhrieh ne kylli jingïapyrshah ïa ka jingïaineh jong ki institution ba la seng da ka Riti Synshar ka Ri lane ïa ka Election Commission of India. Pynban, ka long tang ka jingithuh ba ha kano kano ka synshar paidbah, ka jinglong hok jong ka election kam shong tang ha ka jinglong hok jong ka rukom treikam, hynrei ruh ha ka jingngeit jong ki paidbah ba ka vote jong ki ka lah ban shah pynshisha da ka rukom kaba shai bad kaba lah ban bishar paidbah.
Kumta, ka jingbishar biang na ka por sha ka por ïa ka rukom pynlong election kam dei ka dak jong ka jingtlot jong ki institution. Ka dei ka dak jong ka synshar paidbah kaba la san bad kaba la kham shemphang.
Namar ha kaba kut, ka bynta kaba shisha jong ka synshar paidbah kam dei katno kloi ban pynbna ïa ka result jong ka election, hynrei katno pura ka jingngeit jong ki paidbah ha ka rukom kaba pynmih ïa kata ka result.
Uba burom ïaphi