Da U Albert Maring
Ka synshar paidbah ka sñiewdur haba ka shuki kam long shuh ka lad ban shakri ïa u paidbah, hynrei ka kylla long pynban ka lad ban pynheh spah, ban pynskhem ïa ka nam, ka burom bad ka bor.
Ka jingma kam dei tang namar ba ki nongkhaiï ne ki heh spah ki rung sha ka saiñ pyrthei. Ha ka synshar paidbah, baroh ki don ka hok ban ïashim bynta. Ka jingma kaba shisha ka mih haba ka bor pisa, ka bor khaïi bad ka bor synshar ki ïasoh lang, haduh ba ka jingïakhun elekshon saiñ pyrthei kam long shuh kaba mar ryngkat bad ka pisa. Ka pisa ka sdang ban kham khlaiñ ban ïa ka jingstad, ka jinglong hok bad ka mynsiem shakri.
HABA ÏA KA JINGDUK LA PYNDONKAM BAN THIED ÏA KA VOTE
Ka jingduk bad ka jingdonkam jong u paidbah kam dei ban long ka kabu jongno jongno. Hynrei haba ka pisa, ki tiar bad ki mar ki kylla long ki atiar ban pynbiej ne ban thied ïa ka vote, ka hok jong u paidbah ban jied laitluid ïa la u nongmihkhmat ka synjor noh.
Ka vote kam dei ka mar khaiï. Ka dei ka bor jong u paidbah ban rai mano ban synshar bad kumno yn tei ïa ka lawei jong ka imlang sahlang.
Haba ïa ka vote la ïapeiñ bad ka jingmyntoi tang shipor, ka jingduhnong kam kut ha kata ka sngi elekshon. Ka jingktah jong kata ka rai ka lah ban neh haduh san snem ne palat.
Kaba kham ma ka long haba ka jingduk kam long shuh tang ka jingeh kaba ka Sorkar ka dei ban pynduh, hynrei ka kylla long pynban ka jinglong kaba ai jingmyntoi saiñ pyrthei ïa kito kiba kwah ban bat ia u lakam bor politik. U paidbah uba ïeng ha la ki jong ki kjat u kham laitluid ban kylli; hynrei uba dang hap shañiah ha ka jingïarap jong u briew uba don bor u lah ban shah teh ha ka jingïadei.
HABA KA SHUKI KA KYLLA LONG KA “PUNG PYNHEH SPAH”
Haba u kyrtong u pynlut shibun ka pisa ban ïoh ïa ka bor, ka jingma ka long ba ka saiñ pyrthei kan kylla na ka ‘jingshakri’ sha ka ‘jingpynlut ban khyllie iohnong hadien’.
Ka jingkylli kam long shuh:
“Kumno ngan shakri ïa u paidbah?”
Hynrei ka lah ban kylla sha :
“Kumno ngan ioh biang ïa ka pisa kaba nga la pynlut, bad kumno ngan ïoh kham bun ka jingmyntoi ?”
Hangne keiñ ka sdang ka jingma. Haba ka shuki ka kylla long ka pung pynheh pisa, ki kontrak, ki supply, ki projek bad ki lad ïohkam ki lah ban shah peit ym kum ki atiar ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot jong u paidbah, hynrei kum ki lad ban pynphai ïa ka jinglut bad ban pynheh shuh shuh ïa ka spah jong ki bajop da ka spah.
Ka saiñ pyrthei kaba kum kane ka pynmih ïa ka jingtyllun ïa kawei pat ka shaka : pynlut pisa ban ïoh bor, pyndonkam ïa ka bor ban ïoh spah, bad pyndonkam ïa ka spah ban ïoh bor biang.
KA JINGKÑIEH ÏA KI KAM KONTRAK – KA JINGKÑIEH ÏA KA JA KPOH
Kawei na ki jingma kaba khraw haba ka spah bad ka bor synshar ki ïasoh lang ka long ka jingkñieh noh ïa ki kam kontrak bad ki lad ïohkam jong kiba bun ha ki heh spah bad ki kynhun kiba don jingïadei bad kito kiba don ha ka bor.
Haba ki kam kontrak, ki kam supply bad ki projek kiba dei ban plielad ban aikam ïa kiba bun, ki tuid tang sha ki katto katne, kam dei shuh tang ka jingïakhun ha ka khaiï pateng.
Ka dei ka jingkñieh ïa ka ja kpoh jong kiba bun.
U kontraktor rit, u supplier rit, u samla seng kam lajong bad ki nongsengkam ki donkam ïa ka rynsan kaba pynryngkat bor. Haba ki projek kiba lah ban pynim ïa bun tylli ki longïing ki tuid sha kiba la don lypa ka spah bad ka bor, kiba rit ki nang shah khynñiat sharud.
Kane kam ktah tang ïa uwei u kontraktor. U kontraktor rit u don ki nongtrei, ki supplier ki don ki kali kit mar bad ki longïing kiba shañiah ha ki kam jong u. Kumta, haba ki lad ïohkam ki shah lum ha ki kti jong kiba khyndiat, ka jingktah ka saphriang pat sha kiba bun.
Ka spah ruh ka nang ïaid shajuh shi shajuh. Kiba don ki nang ïoh; kiba dang pyrshang ban ïeng ha la ki jong ki kjat ki nang shah khanglad bad shah khñiot.
KA JINGHIAR DOR JONG KA JINGSYNSHAR HOK
Haba kiba don spah bad ki kynhun kiba don jingïadei bad kiba don bor ki rat naphang ban biang ïalade, ka ktah ïa ka rukom thaw polisi bad sam ïa ka spah paidbah, ka buh jingma ïa ka synshar khadar namar kan kham noh beit sha ka jingmyntoi jong ki katto katne.
Ki nongkhaiï rit, ki nongrep, ki samla seng kam, ki longkmie bad ki longïing kiba duna ka ïoh ka kot ki dei ban ïoh ïa ka rynsan kaba mar ryngkat.
Ka synshar paidbah kam mut ba baroh kin ïoh kajuh. Hynrei ka mut ba baroh ki dei ban ïoh ka lad kaba hok ban ïakhun, ban trei bad ban kiew.
Lada ka bor pisa kam plie ïa ki jingkhang katkum ka jingkot bor bad ban ailad ïa kiba trei shitom, ka jingshañiah ha ka synshar khadar kan nang hiar.
KA “NEO-COLONIALISM” – KA JINGSHAH TEH MRAW BATHYMMAI
Hangne ngi dei ban pyrkhat ïa kaei kaba lah ban long ka dur jong ka neo-colonialism lane ka jingshah teh mraw bathymmai.
Ym donkam shuh ïa u nongwei ban wan synshar ïa ngi. Ka jingshah teh mraw bathymmai ka lah ban mih hapoh ka imlang sahlang hi, haba kiba khyndiat ki bat lang ïa ka pisa, ki lad ïohkam, ka lad ka lynti bad ka bor, katba kiba bun ki hap ban shaniah ha ki ban ïoh ïa ki jingdonkam ba man ka sngi.
Ka jingïaid jong kane ka juk ka long kaba ima :
Pynneh jingduk ? pyndonkam ïa ka jingduk ban thied vote ? ïoh bor ? bat ïa ki lad ïohkam bad ki lad kamai ? lum spah ? pyndonkam biang ïa kata ka spah ha ka elekshon.
Kane ka dei ka jingpynïaid kaba shyrkhei : ïa ka jingduk la leh khnang ym tang ban nym pynduh, hynrei ban pyndonkam pat ïa ka jingduk ban pynneh ïa la ka bor synshar.
Lada u paidbah u ïoh ka kam, ka ïoh ka kot kaba skhem, ka jingnang jingstad bad ka lad ban ïeng ha la ki jong ki kjat, ka bor jong ka pisa ban thied ïa ka rai jong u ruh kan duna.
Namarkata, ka jingïakhun pyrshah ïa ka jingduk kam dei tang ka kam roi ka par; ka dei ruh ka jingïada ïa ka synshar paidbah.
HATO NGI KYNNOH TANG ÏA UBA AI – NE ÏA UBA PAN RUH ?
Hynrei hangne ngi dei ban don ka jingshlur ban peit ruh sha lade.
Haba ngi kynnoh ïa ki kyrtong kiba sam pisa bad thied vote, ngi dei ruh ban kylli:
Hato u paidbah uba leit pan pisa, pan mar bad pan jingïarap shimet ha ka por elekshon um don bynta lang ha kane ka jingeh?
Lada u kyrtong u bakla namar ba u thied vote, u paidbah uba mon ban die ïa la ka vote ruh u ïarap ban pynim ïa kata ka rukom.
Haba ngi leit pan pisa na u kyrtong, ngi lah ban sngew ba ngi ïoh jingmyntoi. Hynrei ka jingmyntoi shi sngi ka lah ban kylla long ka jingduhnong san snem ne palat ïa kata.
U kyrtong uba pynlut pisa shibun yn sa don ka jingpyrkhat kumno ban ïoh biang ïa kata ka jinglut. Hangta keiñ ka jingïaid ka sdang: u paidbah u pan, u kyrtong u ai; u kyrtong u jop, u wad lad ban ïoh biang ïa ka jinglut; ki kontrak bad ki lad ïohkam ki lah ban shah bat ha kiba don bor; ka spah kala nang lum; bad ynda poi biang ka elekshon, ka pisa ka wan phai biang sha u paidbah.
Kumta, uba ai bad uba shim ki ïarap ban pynim ïa kajuh ka rukom treikam.
Hynrei ka jingkitkhlieh kam dei kaba mar katjuh. Uba don spah bad bor bad uba pyndonkam ïa ka jingduk jong kiwei ban ïoh bor synshar u kit ïa ka jingkitkhlieh kaba kham khia. Ha kajuh ka por, u paidbah ruh ym lah ban lait na ka jingkitkhlieh jong ka rai jong u.
Ngi kylli balei ki nongïalam ki lum spah. Lehse ngi dei ruh ban kylli:
Haba ngi pan pisa na ki shuwa elekshon, hato ngi la ïarap ban pynbuh dor ïa ka shuki naduh kaba sdang?
Ka jingkylla, namarkata, kam lah ban wan tang da kaba dawa ïa ki nongialam saiñ pyrthei ba kin kylla.
U paidbah ruh u dei ban kylla.
Ka sngi ba u paidbah un lah ban ong, “Ngam kwah ïa ka pisa jong phi; nga kwah ïa ka jingkitkhlieh jong phi,” kata kan long ka sngi ba ka bor pisa kan sdang ban pynduh ïa ka bor jong ka pisa ha ka elekshon.
KI SAMLA BAD KI LONGKMIE – KIBA DUHNONG TAM
Haba ki lad ïohkam ki tuid sha kiba khyndiat, kiba shah ktah jur ki dei ki samla kiba dang sdang ban seng ïa la ka jingim bad ki longkmie kiba pyrshang ban kyntiew ïa ka ïoh ka kot jong ka longïing.
Ki samla ki la nang la stad hynrei kiba ym ïohkam; kiba kwah seng kam lajong hynrei kiba ym ïoh ïa ka rynsan kaba ailad ban kiew; ki longkmie, nongrep, nongkhaiï rit bad kontraktor rit – kine ki dei kiba ka synshar paidbah ka dei ban plie lad, ym ban khanglad.
Ka roi ka par kaba shisha kam dei tang ki jingtei kiba heh bad ki project kiba paw. Ka dei ka jingpynmih kam, ka jingpynïar ïa ki lad ïoh kamai, ka jingkyrshan ïa ki nongtrei bad nongkhaiï rit, bad ka jingplie lad ïa ka pateng bathymmai.
KI SAMLA KIBA LA SATSIA KIN YM AP SHUH
Bad hangne ka don ka dak jong ka jingkylla.
Ki samla mynta kim dei shuh ki samla jong mynnor.
Ki ïoh jingtip kham kloi. Ki ïohi ïa kaei kaba jia sawdong. Ki lah ban ïanujor ïa kaei kaba la kular bad kaei kaba la leh. Lyngba ka mobile, kompiwtor bad rynsan social media, ki jingkylli ) kiba mynshwa kiba lah ban shah pynsngap jar) mynta ki lah ban poi sha ki hajar ngut tang hapoh katto katne por.
Ki samla kiba la sat sia ïa ka jingleh donbor, ka jingleh bym suidñiew, ka jingshah kyntait ïa ki lad bad ka jingshah khanglad ïa ka lawei jong ki, kin ym lah ban shu ap bad shah jubor.
Hynrei ka bor jong ki samla kam dei ban mih lyngba ka jingïashun ne ka jingïakynad. Ka bor kaba khraw tam jong ki ka dei ka jingtip, ka jingkylli, ka jingïatylli, ka jingïashim bynta ha ka synshar bad ka vote.
Ka jingkylla kaba ki samla ki lah ban wanrah kam dei tang ban kyntait ïa kiba thied vote. Ka dei ruh ban pynduhjait ïa ka kolshor kaba ong “ai pisa, ngan ai vote.”
Ka pateng kaba kwah ïa ka saiñ pyrthei kaba thymmai ka dei ban pyni ruh ïa ka rukom jied kaba thymmai.
MANO BA DEI BAN KYLLA ?
Namar kata, ka jingkylli kam dei:
“Hato u nongkhaiï ne u heh spah u dei ban rung sha ka saiñ pyrthei?”
Baroh ki don ka hok ban rung.
Ka jingkylli kaba kongsan ka long:
“U rung ban shakri ïa u paidbah, ne ban pyndonkam ïa ka bor paidbah ban pynheh ïa la ka jong ka spah?”
Bad ngi dei ruh ban kylli ïa lade:
“Nga jied nongmihkhmat ban shakri ïa ka imlang sahlang, ne nga jied ïa uba lah ban ai pisa tam ha ka por elekshon?”
Ka synshar paidbah ka sñiew dur haba ka vote ka kylla mar khaïi, ka shuki ka kylla ka lung pynheh spah, ki kam kontrak ki kylla ki lad pynheh spah, bad ka jingduk jong u paidbah ka kylla atiar ban pynneh bor.
Hynrei ka synshar paidbah ka khlaiñ haba u paidbah u long uba laitluid ha ka jingpyrkhat, haba ki kam bad ki kontrak ki leit sha kiba dei hok, haba ki samla bad ki longkmie ki ïoh lad, bad haba ka roi ka par ka saphriang sha kiba bun – ym tang sha kiba khyndiat.
Ka bor kaba u paidbah u ai kam dei ka ‘cheque’ kaba thylli. Ka dei ka jingshañiah.
Ka jingïakhun ban pynkhuid ïa ka saiñ pyrthei, namarkata, kam sdang tang na Secretariat, Assembly ne na ki ophis seng saiñhima.
Ka sdang na u kyrtong.
Ka sdang na u paidbah.
Ka sdang na ka vote.
Bad ka sngi ba ka vote kan ym don shuh ka dor pisa, hynrei kan don ka dor jong ka hok, ka jingkitkhlieh bad ka lawei, kata kan long ka sngi ba ka synshar paidbah kan sdang ban ïoh biang ïa ka burom kaba ka dei hok ban ïoh.
