Bah P. K
Ka Meghalaya ka dei kawei naki jylla kiba don shatei lam mihngi jong ka Ri India. Ka long ruh ka jaka kaba hap jur u slap. Tad haduh kine ki sngi, ka Meghalaya ka ïohnam ha ka jingjur u lapbah man la ka snem. Hynrei kaba sngewsih ka long ba, ha ki por ba rang ba ryngkhiang bun bah ki jaka ki tyrkhong bad ym biang ka umbam umdih. Kane ka long ka jingshisha kaba ngi kum ki nongshongshnong ngi ïakynduh naka snem shaka snem. Katba nangïaid ki por, ka jingduna ka umbam umdih bad jingtyrkhong ka nangjur. Kane ka pynlyngngoh ïa kiba bun ki riewstad, hynrei haba ki wad ïaki daw, ki shem ba lah duna than eh ki dieng ki siej ha kane ka jylla. Ka jingpompathar ïaki dieng ban shallan ïaki sha ki karkhana shna plywood ka long kaba palat.
Ngi tip ba ki dieng ki siej bad kiwei kiwei ki jaid jingthung ba ka sei ka mariang ki bat ki ksoh ïaka um kaba tuid. Uwei pa uwei u jaid dieng, katkum ka jingheh jong u, u kjit um (khamtam ha ka por ba slap) bad sa pyllait sha ka mariang kumba 380 haduh 1900 liter man la ka sngi. La ïathuh ba u jaid dieng uba mih ha Africa Uba ki khot kyrteng Baobab u lah ban pynlang um ha ki tnad bad ki thied jong u kumba 120000 liter eiei. Ki scientist ki sakhi ba ka rta jong ki dieng ha Africa ki kot shaduh ki phew hajar snem. Mano ban tip ba lehse,ki jaid dieng kiba juh mih ha Ri Khasi Pnar ki heh bad ki ïar haduh katta kata, karta jong ki ruh ka lah ban kynjoh sha ki phew spahsnem. Ki ksoh bad pynlang bun phew hajar liter ka um. Ïa kine mynta ym iohi shuh, lait tang hateng hateng, kata ruh tang ha ki Law Kyntang ne ki Law Adong.
Kumba la kdew haneng, ka shim por haduh bun spah snem ba kine ki dieng kin san pura ha ka jingheh bad jingïar jong ki. Katba nangheh u dieng, ki tnat ruh ki ïar bad ki thied ki sam jylliew, ki pait pnat shapoh sla khyndew khnang ba kin ïoh jingbam khamtam eh ïaka um. Ha kane ka rukom ki dieng bad ki siej ki pynlang ïaka um kaba tuid, ki da ïarap ruh ban pynsuki ïa ka jingtuid bad pynneh ïa ka ha ka Mei ramew. Ki longshwa ki jongngi, ki long ki briew kiba stad bad bashemphang. Ki sngewthuh ïa kane ka jingshisha bad ki pyrshang katba lah ban pynneh pynsah ïa ki dieng ki siej. Kim Juh pom pathar ïaki, ki da buh ruh ki jingmana, khnang ban nym pynshlur ïa ka jingpom pathar. Mangi pat ha kane ka juk mynta, kiba iohnong kynti ïa kane ka spah mariang, lehse naka jingkhwan jingrhah ka jongngi ban ioh jingmyntoi shipor, ngi pynduh pynjot ïa ki khlaw ki btap bad khaiï ïaki. Ñiuma, katto katne ki shnong kiba sngewthuh ïa kane ka jingshisha, ki pyrshang bad adong ïaki briew ban nym pom pathar ïaki dieng. Ïa kine ki jingpyrshang ki jong ki, to ngin ïa bud pyrthuh ïaki, khnang ba ngin lah ban wanrah biang ïa kabha kamiat ha ki sawdong sawkun jong ki shnong kiba hap ha ka Bri U Hynñiew Trep.
Lada pahuh ka um, khamtam ha ki por rykhiang, ka rep ka riang ruh ka roi bha bad ka jingmyntoi kan tuid sha ki paidbah nongshong shnong. Ka ioh ka kot jong ki briew ha Bri U Hynñiew Trep ruh kan kiew. Haba biang ka um, ka mariang ruh ka tngen bad ka pyni ïaki dak ki shin ba ka kmen, da kaba sei ïaki jingthung kiba bunjaid khnang ban myntoi u khunbynriew. Ïa mynta, to ynnai ïa kynnoh ïaki katto katne ki riewshimet kiba khaiï ïaki dieng ban shallan sha ki karkhana. Pynban to ngin ïa pyrshang ban wad ïaki lad ki lynti, kumno ngin pynneh pynsah ïaki tyllong um bad kumno ban pynkyrsoi ïaki khamtam ha ki por rang por rykhiang.
Ngi ban ïa kane ka jingshisha, ba ki tnad treikam jong ka sorkar jylla Meghalaya ki don ka buit bad jingstad, kumno ban pynneh pynsah bad kynshew ïaka um. Ka stad science kaba ïadei bad kane ka phang kam long shuh kaba thymmai. Hynrei ban pyntreikam bad pynsaphriang ïaka, hapdeng ki paid nongshongshnong ki shem jingeh. Dei hangne keiñ ba donkam ïaka jingïatreilang jong ki bor shnong, ki seng bapher bapher, naduh ki seng samla, ki seng longkmie bad kumta ter ter.
Ha kane ka liang, ka Bethany Society, namarba ka lah don lypa ka jingïadei kaba jan bad bun tylli ki shnong ha nongkyndong (palat 600 tylli) lyngba ki scheme bapher bapher, ka lah ban ïarap ïa ki tnat treikam jong ka sorkar ban pynsaphriang ïaki jingtip bad buit jingstad, kumno ban pynneh bad ban pynkyrsoi ïaki tyllong um. Lehse lah ban pynlong ki kynja training, ha kaba ki nongshong shnong kin tip shaphang ki Techniques ba bun jaid. Ha ki training, donkam eh ba ki nongïashim bynta kin leh practical bad ïadonkti ha kaba pyntreikam ïaki. Ki officer jong ka Directorate of Soil and Water Conservation ki long kiba shemphang bha ha kane ka bynta. Donkam namar kata ba kane ka department kan treibor bah bad lam lynti ha ki training. Ka jylla ka jongngi ka donkam eh mar mar ban kham leh thikna ha kane ka liang. Ngi ban ïa kane namar ba ka ap jingma ïa ki khun ki hajar ka Bri U HynñiewTrep kiba kamai jakpoh tang naka rep.
Katno ka pangmet ban ïohi ba ki nongrep ki jongngi ki hap die tad dor ïa la ki mar rep namar ba ka ïew ka hap. Sep ei ka jingtrei shitom ka jong ki baroh shi aiom, sepei ka spah ka phew kaba ki lah pynlut ha kaba isymbai, kaba isbuh, ka bainong, ka bai kali bad kumta terter Lyngba ki training, ki nongrep kin ioh jinghikai khamtam ïaka por ka samoi kaba biang ban thung ïaki jhur hala hala ka jaka rep, ka ban ïahap bad ka jingdawa jongki ïew, khnang ba haka por kheit, kin ioh ïaka dor kaba biang.
Ban ktik jingmut ïaki nongrep ki jongngi, ngin kdew hangne ha ka ktien phareng ïaki katto katne ki buit, kumno ban pynneh pynsah ïaka um. Lehse ha ka por practical training ynda pyni ïa ki rukom leh,ki nongïashimbynta kin ïoh kem bha. Ka Ridge to valley approach ka pynsuki ïaka jingtuid stet jong ka um, khamtam haba jur u slap. Ka ïarap ban pynneh ruh ïaka khyndew soil erosion. Ka um, haka jaka ban tuid sted sha ki wah, ka ïoh lad ban ngam shapoh sla khyndew. Kane ka buit ka ïarap bha ha ki jaka ba sharing. Kiwei kiwei ki buit ki kynthup ïaki Contour Terracing, check dams, percolation pits. Dang shen, Ka Bethany Society, ka lah dep ïasoi soskular bad ki Institute bapher bapher kum ka IIT Bombay ban pyntreikam ha ki jaka nongkyndong. Ka jingthmu ba kongsan jong kane ka long ban kyntiew ïaka ioh ka kot jong ki. Mynta ka shong eh ha ki briew jongngi ban dawa naka sorkar ïa kine ki training.

