Sa tang ka shynrong tyrkhong

D H Kharkongor Nga lah iohsngew, hateng hateng, ïa ka jingpah kaba sngewtynnad jong ka ‘ñiangkongwieng’. Ki la don ruh ki janmied kiba ka ‘er Synrai ka lah sdang ban beh jem jai hirhir. Lehse...

D H Kharkongor

Nga lah iohsngew, hateng hateng, ïa ka jingpah kaba sngewtynnad jong ka ‘ñiangkongwieng’. Ki la don ruh ki janmied kiba ka ‘er Synrai ka lah sdang ban beh jem jai hirhir. Lehse wat une u slap uba hap kumne mynta ruh u dei ka dak ka shin jong ka jingkhreh kutnoh jong ka Lyiur. Ka Lyiur kaba ka Meghalaya ka mad khyllah ïa ka jingduna slap, kaba haduh kumba 58%, kata, ynda haba kheiñ kyllum lang. Ka West Jaiñtia ka la mad ïa ka jingduna slap kaba kumba 78%, ka West Khasi Hills kumba 71%, ka West  Garo Hills kumba 69%, ka East Jaiñtia Hills kumba 65% bad ka North Garo Hills kumba 64%.

Te to ngin ïa kyrmen ba kum ka Jylla hi baroh kawei ngin nym hap ban mad ïa ka snem jong ka jingtyrkhong. Ka dang don ka jingkyrmen wei ba ngi dang don sa kumba artaiew, ïa u slap ba un hap kumba ka dei ïa uba un hap, kata, ha shwa ban kut noh kane ka Lyiur khyllah. Kine ki ar ki taïew ki dei kiba kongsan bha naba kin rai ma ki wat haduh ïa ka jinglong ka jingman jong ka ka Pyrem ka ban sa wan.

Lada ngam bakla u slap u la nangduna katta katba nangïaid ki snem. Ngam artatien ba un sa nangduna kat ban ktah jur bha naduh ïa ka rep ka riang lane ïa ka jinglah ka jong ngi ban pynbiang ïa ka bam tad haduh ïa ka um-dih. Kaba katno tam ynda haba ïailynshop, kat nangïaid ki snem, sa ka jingshit bad ka jinglhop kaba khyllah. Ka bam lem bad ka um-dih ki dei kiba kongsan tam eh na ka bynta u khunbynriew lem bad ki jingri jingdup ki jong u. Ka jingshit lhop kaba khyllah, ka jingtyrkhong kaba khyllah lem bad ka jingshlei-um kaba khyllah ki dei ki dak ki shin jong ka jinglong khyllah jong ka suiñbneng. Ka jingtyrkhong kaba khyllah lem bad ka jingshlei- um kaba khyllah ki dei ki 2 (ar) ki daw bah kiba pynbor ïa u khunbynriew ba un kynriah jaka noh shawei lane ba un hap ban phet shnong noh lane ba un kylla long uta u ‘Climatic Refugee’.

Namar ka kyntien ‘Climatic Refugee’ ba ka jingmut jingpyrkhat ka jong nga ka her kat ban poi biang shatai sha East Jaiñtia Hills. Ka East Jaiñtia kaba ngam sngewdei shuh ba ka dang dei ka shibynta jong ka Ri Lum Jaiñtia. Kaba tang na kata ka jingroi stet stet ka jong kita ki ‘Cement Factories’ lem bad kita ki ‘Coke Factories’ shuwa ruh nga la sngewmat ba kan sa ïasyriem ïa ka ‘Bokaro’ lane ïa ka ‘Tatanagar’, kiba dei ki ‘Industrial Cities’jong ka jylla Jharkhand. Katba ha ka liang jong ka jingtih lane ka jingkhlong ïa u Dewiong pat de ba nga sngewmat kam ïapher eiei shuh bad ka ‘Jharia Coalfield’ jong ka jylla Jharkhand.

Wat kumne mynta shwa ruh nga sngewmat kumba ka East Jaiñtia ka lah dep ïasyriem lypa ïa ka Jharia Coalfield, kata, ha ka liang jong ka jingpynjot noh lane ka jingpynsniew lehnohei noh ïa ka bapli ka meimariang lane meiramew. Kaba katno tam ynda haba ïa lute shongshit sa ïa u Mawshun. Sngewmat ka jingpom pathar ïa ki dieng ki siej lane ka jingpynduh pyndamnoh ïa ki khlaw ki btap kaba kat shaba phai. Kumta ka jingtih, ka jingkhynra, ka jingpyntwa bad ka jingkhlong pathar, ïa ki doh-jem jong ka meiramew, kaba kat sha ba phai. Ki thup dewiong, u puipui dewiong bad ki lyngkhot mawshut kiba kat sha ba phai. Ym tang ba ka khyndew kam seisoh shuh hynrei naduh ka lyer, kaba baroh ki jingthaw kiba im ki hap ban ring mynsiem, tad haduh ki um ki wah ki lah jngut noh. Wat ka khyndew ruh kam don sboh shuh lane kam seisoh shuh.

Ngam banse ban ïaiban biang sa shisien ba ha nga hi shimet ka East Jaiñtia Hill kam dei shuh ka ‘ri’ lane ka ‘muluk’ ka jong kita ki Pnar lane ki Jaiñtia hynrei ba ka lah dei pynban ka nongkynti ka jong kita ki ‘Cement Firms’ lem bad ki ‘Coke Firms’. Ki ‘Firms’ lane ki ‘Company’ kiba la nang long trai ym tang halor ka khyndew ka shyiap hynrei tad haduh baroh kiei kiei kiba don halor bad shapoh jong ka mei-ramew. Ki ‘Company’ ki ban sa pynlyngkhuid ïa baroh ki khlaw ki btap na ka bynta ban tih, khynra bad khlong naphanglin ïa baroh ki dohjem ki jong ka mei-ramew. Ki ‘company’ ki ban sanang pynjngut lane ber bih naduh ïa ka lyer kaba ngi hap ban ring mynsiem haduh ïa ka um-bam um-dih. Ki ban sa keiñ tad ynda ka mei-ramew kam don eiei shuh lait tang ka shynrong lane ka shyieng ka shruh.

Te to ki te (ki Cement & Coke Firms) ki dang don ïa la ka jong ka jaka tynrai sha kaba kin sa leit phai ha ryngkat ka jingphuhmut phuhmat. Ka jaka kynsan ha kaba ki lah kynshew kyrpang bad nangpynkharoi ruh de ïa ka ‘hajar crore’ kaba ki lah ïoh ban lum thup na jingpynjot rathai ïa ka meiramew jong ka Jaiñtia Hills. Kite kin bynnud lei ko ban ïehnoh jyndat ïa kat kita ki ‘Factories’ ki jong ki. Ki ‘Factories’ lane ki jingtei kiba lem bad ki kor ki bor, ki ban sakylliang jah bad kylla nongra, kata, ki ban sa synjor bad khyllem hi noh ruh katta katba nangïaid ki snem. Ki Pnar khrawbor kiba lah ‘lilam’ ïa ka Jaiñtia Hills ruh kin khuslai lei wei ba ki lah ioh lad ban ïabuh haishnong noh sha Ri Lum Khasi. Hynrei uta u Pnar lane u Jaiñtia pat de keiñ, uba dei tang u paid knup paid trap. U pat de keiñ shano un leit buhai shnong ynda haba ka meimariang ka jong u kam don eiei shuh lait sa tang ka shyieng ka shruh lane ka ‘shynrong tyrkhong’?