Raphael Warjri
Haba kren ïa ka aiñ jong ka mariang ki don shuh shuh ki nongrim ban kyrshan ïa ka rukom Khasi kaba dei ban long salonsar ïa ka pyrthei shityllup. Ka jingjanai ki khanatang Khasi ka long kaba ym lah ban ïanujor bad kiwei kiwei ki khana jong kiwei ki jaitbynriew, namar ba ka don ka daw shai (logic) ka ba ym lah ban kyntait da kumno kumno ruh. La jan baroh ki khanatang jong ki jaitbynriew ha pyrthei ki don la kata ka khana shaphang ka ba thaw ïa ka pyrthei, kiba la jan kawei-pa-kawei ki long tang kum ki puriskam. Ym long kaba dei ban kdew ïano ïano hynrei yn shu jer kyllum ka ban lah ban sngewthuh ki paidbah ha ka rukom kaba synlar. Ki don ki khanatang jong kiwei kiwei ki jaitnriew kiba batai ïa ka jingsdang jong ki jynthaw ha pyrthei la kumba ka la don lypa, hynrei ki pynïeng ñia pat ïa ka jinglong jingman jong ka pyrthei bad baroh ki jynthaw. Don ki khanatang kiba sdang beit da ki briew kynthei shynrang, don ki ba sdang da ki khñiang ki ksiah, ki mrad ki mreng, ki sim ki doh bad kumta ter ter. Kita ki khana ki kdew ïa kita ki jynthaw la kumba ki la don lypa bad ym lah ban pynskhem ha ka jingsngewthuh briew bad ki la shu sah noh tang kum ki puriskam.
Kaba phylla pat ka long ba ha ka khanatang Khasi pat ka batai ïa ka jingthaw ïa ka pyrthei ka mariang ha ka rukom kaba sani bad kaba lah ban pynshongñia ha ka pyrkhat briew, bad ka don ka dawshai kaba sngur bad ba skhem ban pdiang kum ka jingshisha. Khnang ban kham peiphang ïa ka bynta jong ki khana ha ba nujor na ka khanatang Khasi, lah ban shim nuksa tang katto katne khlem da kdew ba ka dei ka jongno. Kane ka long ban ñiew burom ïa ka saiñpyrkhat ka ba phalang na kita ki khanatang jong kino kino ki jaitbynriew. Kaba kyllum hi ka long ba ïa kiei kiei baroh naduh dang kynthong ka pyrthei la thaw hi da U Blei ha manla ki khanatang jong kino kino ki jaitbynriew. Kawei ka nuksa ka batai ba U Blei u la thaw nyngkong ïa ka jingshai, hynrei kata ka jingshai ka man nangno khlem da pynshai. Don pat ka khanatang kaba kdew ba ka pyrthei ka dap tang da ka um haba ka tham ka ngam sha tbian jong ka wah ban wanlam khyndew na ka bynta ban shna ïa ka ramew, hynrei kata ruh kumno ba la man lypa kata ka tham khlem da don saibteng ban pynshai ïa ka tyllong. Kum kita ki khana ki don byllai ha ki jaitbynriew kiba ym lah ban pynshongñia katkum ka pyrkhat briew ba shisha ka ban pynskhem ïa kata ka khanatang.
Haba phai pat sha ka khanatang Khasi shaphang kaba thaw ïa ka pyrthei ka shai bha bad ka lah ruh ban kubur bad ka stadtip maïan (science) ba kino kino ki jaitbynriew ki hap ban pdiang ba ka ïahap katkum ka pyrkhat briew ban pynshong ñia. Kumba la tip byllai ki parakur parakha, paradoh parasnam ha Ri Khasi, hynrei kito ki ba ym pat tip lane kito kiba dang tip malu mala ki lah ban shah shkor dngong na ka bynta ban sngewthuh ïa ka jingstad jong ki longshwa manshwa Khasi. Ha ka khanatang Khasi la ong ba naduh dang kynthong ka pyrthei don tang ka khyndew suda ha ka lisan, kata ka mut ha ka haw haw shityllup ka thadlongbneng. Kata ka khyndew lane ka dewmet ka la don lypa bad ka mynsiem nongthaw ba longblei ba la pynkup kum ki shijur ki mynsiem ba khlem ka met kiba long kum ki longblei ba ha khlieh eh. Kita ki dei ka Meihukum bad u Thawkur ba la ju shem ha manla ki khanatang jong kino kino ki jingsdang jong ki jynthaw ha pyrthei.
Ka khyndew ne dewmet lane ka Meiramew ka tmang tang marwei bad ka la pan la kyrpad ïa ka meihukum ban ai kano kano ka jynthaw ban ïa shngaiñ ban ym long suda. Te ka Meihukum ryngkat u Thawkur ki la pynlong ïa ka khyndew ban kyan u Basa, uba dei hi u ryngkew ba seilung na ka meiramew. Kane ka bynta jong ka khana ka phalang ha ka stadtip maïan Khasi ka long ba ynda la bun ki ryta ka khyndew kum ka dewmet ynda la slem bah slem san ka kylla eh bad la man u maw bad uta u maw dei u ryngkew u basa. Nangta pat ha kaba ïa kyrshut ka khyndew bad u maw, shibynta na kata ka ba kyrshut u maw bad ka dewmet ka la bthei bad ka pur shilynter ka hawhaw ne ka lisan katkum ka khanatang Khasi. Ha ka khanatang pat la kdew ba shongkha ka meiramew bad u basa, bad kata ka phalang ba lada dei ban roi kino kino ki jynthaw dei ban don ki shijur ki ban shongkha ban mih pateng ki jynthaw. Kata ka mut ba naduh ki mynsiem longblei jong ka Meihukum bad u Thawkur ruh ki dei ki shijur longblei kiba kha ïa ka meiramew, nangta na ka meiramew bad u basa pat la mih kiwei kiwei ki bor tynrai kiba pynlong ïa ka pyrthei mariang. Katkum ka khanatang na kaba shongkha ka meiramew bad u basa la kha ïa ki santylli ki tyllong metbor (sources of energy) ïa ka sngi, u bnai, ka lyer, ka um bad ka ding. Kine ki metbor ki don ïa ka bor ka ba jai jai ban pynim suk ïa ki jynthaw bad ki don ruh ïa ka bor ban pynjulor ïa ki jynthaw ha pyrthei lada ym nang ban bate ha ka pansara jong ka jingim ha baroh ki parajynthaw ha shityllup pyrthei salonsar.