Bah P. K.
Shwa ba ngan thoh eiei shaphang ka rukom rep kaba lehse kan pynkylla ïa ka ïoh ka kot jongngi khamtam ha ki jaka nongkyndong, mynta ka kynti nga kwah ban wanrah sha phi ki paid ka Bri U Hynñiew Trep ïaki kyntien ba kit jingmut, kiba nga ioh lad ban lum na kylleng ki tyllong. Nga da kyntu eh ïaphi ban da pynleit jingmut bad puson bha ïa ki.
Ka Jingsngewrit bad ban ïasam jingtip markylliang : Ha ki jingthoh kiba phi lah ïoh pule dang shen, lyngba kane ka kotkhubor, nga ïalap shaphang u diengbah Baobab uba mih kynrei ha kylleng ki Ri jong ka dewbah Africa. Ka jingheh jong une u jaid dieng ka long ba marwei briew ym lah kot ban piam ïa u. Dei na kane ka daw ba ki nong Africa ki ju ong : kumba u briew marwei hi un nym lah ban piam ïa u dieng Baobab kumta ruh u riewshimet um don ïa ki jubab jong baroh ki jaid jingkylli. Kane ka pynkynmaw ïa ngi ba ngi dei ban sngewrit barabor bad ban ïasam jingtipmarkylliang parabriew.
Ka jingïatreilang ha shnong ha thaw : Lada phi kwah ban poi kloi, phi ïaid stet marwei hynrei lada phi kwah ban poi jngai phi hap ban ïaid ryngkat bad kiwei. Kane ka thew eh ïa u briew uba khwan tang ïalade. Marwei te u ïoh ka spah ka phew kat haduh ba um lah pyndokam shuh ïa ka, u shu pynsyrwa kai ha kiei kiei ki bym myntoi. Kiwei pat ha shnong ha thaw ki nang kordit hapdeng ka jinghiran. Ka jot ka pra ka jaidbynriew haba don kum kine ki riewkhwan shimet.
Ka jingtngen ka mynsiem kaba naduh tynrai: Haba ym don ki nongshun kiba napohïing, ki nongshun kiba shabar kin eh ban ïaleh pyrshah ïaphi. Ha kano-kano ka jingïaleh, kane kam mut tang haba ïalehthma, lada don ki briew napoh ka kynhun kiba mut sniew, ka suk eh ïa u nongshun nabar ban pynjot.
Ki jingbakla ha ka jingim : Ha ka jingïaid lynti jongngi kaba man la ka sngi, ngi ïa kynduh bun ki jingbakla bad ngi hap ban siew ïa ka kuna, teng teng kaba remdor. Bunsien ngi wad ïa ki langkñia ban ïoh kynnoh, hynrei kane kam wanrah jingkylla eiei ïaka ba lahdep jia. Barabor wat juh wad ban peit hangno phi hap ne phi ur, wad pynban haei phi syntuid ne bakla jam.U briew uba biej u kren stad barabor hakhmat kiwei hynrei u briew uba stad bad uba shemphang u sngap bad u peit sammut ïa kita kiba kren stad.
To mynta ngin ïaphai khmat noh sha ka phang kaba kongsan : ka rukom rep kaba lehse kan pynkylla ïa ka ïoh ka kot jongngi. Hangne ngin ban ïa ka nongrim kaba kongsan eh ïa ka jingïadei bad jingdonkam markylliang hapdeng ki jaid jingim baroh kiba don ha sla jong ka pyrthei, kiba kynthup ïa baroh ki jaid jingthung jingtep, ki jaidmrad bapher bapher naduh kiba heh, ki sim kiba her, haduh ki jaid khñiang kiba par, kine ki kynthup ruh ïa kiba don shapoh sla khyndew kiba ym lah ban ïohi da ki khmat peit jongngi ki briew (hap pyndonkam daka Microscope ban lah ban peit bad bishar bniah ïaki). Kane ka dei ka jingshisha jong ki aiñ ha ka Mei Ramew.
Ngam tip katno napdeng jongphi kiba tip bad ïohsngew shaphang ka Natural Farming. Katno ngut ruh kiba kwah ban ïoh tip shaphang kane ka rukom rep bad ban bud pyrthuh ïa ki rukom hikai khnang ban wanrah ïa ki jingmyntoi. Ki longshwa ki jongngi ki juh pyndonkam bha ïa kane ka rukom rep bad thung jingthung. Hynrei naka daw bym don jingthoh, ki longdien ki lah klet bad ki khlem bud shuh ïa ki. Ha kaba ïadei bad kane ka phang nga kwah ban pyntip shaphi ba, ka Bethany Society ka lah kham jam shaphrang. Dang shen la wan ïuhkjat uwei u riewstad uba kyrteng u Dr. Teruo Muira uba naka ri Japan ha Bethany Society, Shillong. Haoid une u Dr. Muira u lah ïakynduh ruh ïa ki heh sorkar jong ka Meghalaya bad la ïa kren shibun bah ki jingthmu bad ki heh sorkar. Katto katne ki kam khraw jong une u Dr. Muira, ngan ïalap hangne khyndiat. Nga ngeit phin ïoh jingmut, balei nga kren shaphang jong u. U dei u expert jong ka Japanese Agriculture and Rural Development, ujuh ïa treikam ruh bad ka Makino School of Continuing and non formal education ha ka Sam Higgin Bottom University of Agriculture Technology and Sciences Allahabad. Ki kam kiba u la leh ha Ri India ki long kiba khraw, bad ban jer kyrteng hangne, kan bam jaka palat ha kane ka jingthoh. Shu tip tang kane ba ki kam kiba lah ïa thmu ban leh bad ka Bethany Society kin wanrah ïa ka jingkiew ha ka ïoh ka kot jong ki nongrep. Kaei kaba ngi dei ban leh na ka liang jongngi ki paidbah ka long ban dawa na ka Sorkar Meghalaya ban pynlong noh kloi kloi ïa ki Training Programme ha ki shnong jongngi ha kylleng kylleng ki jaka ha ka Bri U Hynñiew Trep. Khlem ki training bad kaba donkam eh ka long ban buddien ïa ki soh jong ki projek kan long kaba eh ban pdiang. ïa ka jinglut jingsep, (ka bym da palat than eh), ka sorkar Meghalaya, ka dei ban bei tyngka lyngba ki scheme bapher bapher ba ki ioh naka sorkar pdeng ban pyntreikam.
Ha ki jingthoh ki jongnga kiba bun ki ban bud ïa kane, yn sa pashat jingmut na ka por sha ka por, namar ba nga ngeit ki nongpule kin lah ban ïoh jingmut kaba khamshai. Katto shwa mynta.
Ha ki jingthoh kiba mynshwa, ngi dang shu ktah tang khyndiat eh shaphang ka Natural Farming ka rukom rep ba khlem pyndonkam sboh dawai. Ngi sngewdei ba, ïa kine ki phang, ngin ïaithoh na ka por sha ka por khnang ban pynkynmaw ïa ki paid nongrep hapoh ka Bri U Hynñiew Trep. Ngi lah dep ong ruh ba ka jingthmu ka long ban pynkyrsoi biang ïaka Mei Ramew ba kan lah ban sei ïaki soh jong ka jingtrei shitom ki nongrep bad ban kyntiew ïa ka ioh ka kot jongki. Ki rukom ba leh ha ka NATURAL FARMING ki bud ïa ki aiñ jong ka mariang bad ba ki pyndonkam thik tang da kiei kiei kiba ka ma-riang ka pynmih ne ka sei. Kine ki rukom ki ïapher bak la bak ki rukom rep ba pynmih jingbam sha kiwei kiwei ki jylla jong ka Ri India ne ki ri sepngi.
U Dr. Cho Han Kyu jong ka Janong Natural Farming Institute South Korea u dei u scientist uba lah pawnam bha ha ka pyrthei bad u la sdang ïa kane ka kam nyng-kong eh ha South Korea ryngkat bad katto katne ki nongrep. Kam long kaba suk, ban sdang ïa kano kano ka kam bad khmih lynti ban ioh noh kumto kumto ïa u soh. Ki hap ïaid lyngba shibun ki jingeh. Suki pa suki da ka jingiashah, jingminot bad jingtrei shitom ki la lah ban pynïar bad pynsaphriang ïa kane ka rukom rep. Ki nong-rep ha ka Ri Japan ruh ki ïa bud ïa kine ki rukom rep, bad kaba sngewtynnad ka long ba u soh jong ka jingtrei minot ka jong ki ka la pynkylla ïa ka ioh ka kot jong ki nong-rep ha kitei ki ri. To mynta ngin pyrshang ban batai ïa kawei naki rukom shna sbuh da kaba pyndonkam tang da kiei kiei kiba ngi ioh na ka mariang. Kane ka dei kaba ki khot ha ka ktien phareng Indigenous Micro Organism (IMO) lane kaba pynkha ïaki khñiang kiba pynmyntoi ïaka khyndew rep.
Ki tiar ba donkam ki long : 1. ka synduk dieng kaba 12 inshi ka lynter, 8 inshi ka pyngkiang bad 4 inshi ka jingjylliew (lah ban pyndonkam ruh da u siej haba shna ïa kane ka synduk) 2. Ka ja ba lah shet eh bha, ba duna um (ka jingtyrkhong ka ïarap ban khring ïa kine ki micro organism) 3. Ka kotsada kaba lah ban jiar ka um (porous paper) 4. U ksai 5. U shang ba shna da u siej 6. Kamithai 7. U khiew khyndew lane u bilor (ym u bilor plastic)
Ka rukom lum ïa u IMO : Pyndap ïa kane ka synduk da kaja ba lahshet kham eh bad pynduna ïaka um ha ka por shet, kane kan khring ïa kita ki khñiang, kynmaw ban nym thynñian eh ïaka ja haba pyndap haka synduk, khnang ban ioh rung kyl-luid ka lyer. Nangta sa tap ne sop ïaka synduk da ka kotsada. Teh synjor ïa kane da u ksai (ym dei ban teh pyrkhing da leilei ruh). Tep ïa kane ka synduk hapoh thliew kaba jylliew um ba 2 inshi eiei ha khlaw ne kano kano ka jaka harud nong kaba bun dieng met, slaiap bad kiwei kiwei. Sa tap ïa kane da ki sladieng khnang ba nym wan krad ki mrad ban bam ïa kaja. Ka donkam eh ban phikir ba ka um kan ym ioh rung ha kane ka synduk, lada donkam, lah ban tap sa da ka plastic khamtam lei lei ha ka por bajur slap. Hadien katto katne sngi (3haduh 5sngi sha ki jaka basyaid bad 5 haduh 7 sngi ha ki jaka bakhamkhriat, (ka por kan pher na kawei ka jaka sha kawei pat) ynda ngi khyllie ïaka synduk, ngin shem ba ka jaka lah kylla rong. Kane ka pyni dak ba ki micro organism( kita ki khñiang kiba ngi thmu ban iohlum) ki lah don ha ka synduk. Ngi khot ïa kane ka IMO-1
Pynkynriah ïa kane ka ja sha u khiew khyndew ne bilor bad khleh mithai ( jaggery) ïaka mar katjuh ka jingthew. ïa kaba mih na kane ka jingkhleh ngi khot IMO-2. ïa kine ki IMO dei ban sumar bad ri kyndong bha. Ki don haduh IMO 4 bad ban shna ïaki kam long kaba eh. Haba ber ïaka IMO ha kano kano ka jaka rep ki wieh, kiba long ki paralok jong u nongrep kin kharoi biang ban pynsbuh ïaka kyndew. Ki IMO kin ioh lad ban saphriang ha baroh kawei ka jaka rep. Kumban shu ban biang, ka jingshna ïaka IMO ka long kawei naki rukom leh ban shna sbuh. Ki don sa kiwei kiwei ki rukom shna sbuh kum ka Lactic Acid Bateria (LAB), ka Fermented Mixed Compost FMC bad kiwei kiwei.Ban ioh ïaka jingshai bad jingsngewthuh ba pura, ngi da kyntu ïaki paid nongrep ba kin wan sha Bethany Society kaba don ha Laitumkhrah, Lady Veronica Lane, pyrshah ïaka Bansara Eye Clinic ka jaka sumar ïaki khmat.Ngi ban ïa kane namar ba ka donkam eh ïa ki briew ban ioh ïakaPractical Training. Ha ki jingthoh ki ban bud, ngin sa nang batai shuh shuh sa ïa kiwei pat ki sbuh ba pynmih da kaba pyndonkam da ki tiar kiba suk ban ioh.
Kumba ngi pynpaw ha ki jingthoh ba la dep, ka Bethany Society ka lah don ka jingïadei kaba jan bha bad palat 600 tylli ki shnong ha baroh kawei ka jylla Meghalaya. Ha ki lum Garo Hills, ha ka shnong Tebrongre, hajan Rongram, Dadenggri Sub Division, ka jaka treikam kaba heh bha ba pynïaid ka Bethany Society. Hangta la ai jinghikai ïaki nongrep, shaphang ka Natural Farming, ki rukom shna sbuh kiba bun jaid, ki nongrep ha kane ka jaka ki ju ioh die ïaka sbuh ha ka dor 40 tyngka shi kilo bad ki nongthied na Tura, kijuh wan barabor sha Tebrongre ban thied ïaki jhur kiba kynsailang bad ka sbuh ba ki pyndonkam hala ïing.
(Yn dang bteng)